فقر نظريه اقتصادي

فقر نظريه اقتصادي صاحبنظران توسعه به عامل سرمايه و نقشي كه در تحقق اشكال مختلف توسعه در سطوح ملي، شهري و روستايي دارد توجه كرده اند اما آيا مفاهيمي چون سرمايه، كار، پول و ديگر مفاهيم اقتصادي كه امروزه مورد استعمال در علوم اقتصادي هستند از ابتدا همان معني را داشتند كه امروز معنا مي شوند؟ به عبارت ديگر اگر ماركس سخن از ارزش اضافي مي راند، منظورش ارزش اضافي است كه امروزه از آن در اقتصاد ياد مي كنيم يا آن كه زمانه و تغييرات آن، بار معنايي جديدي بر آن افزوده است؟ اگر زمانه بار معنايي جديدي را بر آن افزوده است اين بار معنايي از ضرورت هاي تئوريك برخاسته است يا از ضرورت هاي عملي؟ به عبارت ديگر مفاهيم جديد از درون مسايل زندگي مردم بيرون آمده اند يا براساس لذات فلسفي مطرح شده اند؟ اين موضوع در كشورهاي پيراموني چگونه است؟ آيا آنان قادر بوده اند فلسفه اقتصادي ويژه اي را پايه گذاري كنند؟ چرا كشورهاي پيراموني (جهان سوم سابق) در اين باره به موفقيتي نايل نيامده اند؟ مقاله حاضر به بررسي اين سوال ها مي پردازد. زماني كه زندگي در غرب، مرحله مدرن را آغاز كرد كه لاجرم، بدون انباشت علم و تجربه، امكان زيست و پيشرفت ميسر نبود. در اين زمانه دانشگاه و جامعه در ارتباطي متقابل موضوع يكديگر شدند. بدون ايجاد بسترهاي علمي فهم مسير طي شده ديگر ميسر نبود. زندگي هر روز از پيچيدگي بيش تري برخوردار مي شد و براي مسايلي كه پيدا مي كرد، سوال ها و پاسخ هاي بيش تري را مطرح مي كرد. به عبارت ديگر مسايل زندگي راهنماي عقل بشر گرفت. ويژگي و خصيصه مهم دوره مدرن در اين موضوع قابل جست وجو است. مثلا صورت بندي و صورت آرايي اقتصاد سياسي كلاسيك به دست ديويد ريكاردو صورت گرفت. آيا ريكاردو بدون توجه به زمينه هاي اجتماعي و اقتصادي عصر خويش دست به صورت بندي اقتصاد سياسي كلاسيك زده بود؟ ويليام جي باربر معتقد است كه او در واكنش به شرايط غيرعادي ناشي از جنگ هاي ناپلئوني و اثرات بعدي جنگ دست به نگارش نظرات خود زد. او در بررسي موضوعات اصلي مكتب كلاسيك همت گماشت و عنوان كرد كه مساله اصلي در اقتصاد سياسي همانا تعيين قانونمندي هايي است كه توزيع درآمد ميان طبقات گوناگون جامعه و روابط آن طبقات با اوضاع عمومي جامعه را تعيين مي كند. هسته اصلي نظريه ريكاردو در اين قضيه بنيادين آمده است؛ «در همه كشورها و در همه زمان ها سود تابع مقدار كاري است كه براي تهيه ضروريات معيشت كارگران در زمين و با سرمايه اي كه بهره زمين بابت استفاده از آن ها پرداخت نمي شود، لازم مي آيد.» ريكاردو،بنتام،ميل وماركس در حوزه انديشه اقتصادي اقتصاددانان كلاسيك عوامل اصلي شكل گيري رشد اقتصادي نخست در سرمايه فيزيكي و سپس نيروي كار جست وجو مي شود. جان استوارت ميل سعي كرد كه در اقتصاد سياسي كلاسيك تجديدنظرهايي به عمل بياورد. در زمان ميل جهان اقتصاد هم با دگرگوني هاي قابل ملاحظه اي كه يافته بود ديگر آن حالتي كه ريكاردو و مالتوس ديده بودند نداشت. بسياري از مشي اقتصادي كه كلاسيك هاي پيشين به خاطر آن ها جنگيده بودند برآورده شده بود، تا سال 1846 قوانين غله لغو شده بود، ضوابط بانكي و پولي تجديد سازمان يافته و به گونه اي موثر به طلا كه پول بين المللي شده بود، وابسته شده بودند. همچنين قوانين حمايت فقرا چنان اصلاح شده بود كه موانع قبلي از سر راه نقل و انتقالات نيروي كار برداشته شده و ديگر اقامت در محل معيني شرط دريافت كمك معاش نبود. انگلستان تقريبا به جايي رسيده بود كه تجارت آزاد را هم در تئوري و هم در عمل كيش خود كند. از اين منظر سخت ترين مصايب دهه هاي ركود بعد از جنگ هاي ناپلئوني هم سپري شده بود. با اين همه به نظر مي رسيد كه نظام «عدم مداخله» صرفنظر از ميزان كارآيي اش در توسعه تجارت جهاني و افزايش محصولات ملي، نتوانسته است سهم قابل ملاحظه اي از اين دستاوردهاي اقتصادي را بهره محروم ترين قشرهاي جامعه كند. آشكارا ديده مي شد كه رنجيدگي از افزايش نابرابري ها يكي از علل اعتراضات سياسي نهضت منشوريان (جنبش كارگري انگليس در ماه مه 1838) بود. به عبارت ديگر بازهم مسايل جديد و چالش هاي ناشي از آن، پاسخ هاي جديدي را طلب مي كرد. جان استوارت ميل در چنين شرايطي ظهور كرد. او ابتدا تعليم يافته مكتب لذت و رنج بنتام بود. بنتام، فيلسوف بشر دوست و اصلاح طلب انگليسي و بنيانگذار مكتب « انتفاع گرايي» كه براي نخستين بار كوشيد تا همه كردارها و نهادها و قوانين انساني را برحسب لذت و رنج محسوس و مستقيم توصيف كند؛ اعتراض و افشاگري و نظرات اصلاح طلبانه او خواستار آن بود كه دولت در جهت تحقق هرچه بيش تر چهار هدف به منظور دست يافتن به هدف برترين، يعني «بيش ترين سعادت براي بيش ترين كسان » بكوشد و اين چهار هدف عبارت بودند از امنيت، معيشت، وفور نعمت و برابري . همانگونه كه مشاهده مي شود، مشكلات عصر بنتام در شعارهاي او مستتر است اما ميل به زودي به اين نتيجه رسيد كه لذت ها را نمي توان به آن سادگي كه مكتب انتفاع گرايي بنتام طلب مي كرد، اندازه گرفت و بريكديگر افزود. براي رسيدن به اين مقصد، ميل در مقاله هاي خود راجع به تعريف مجدد «كارمولد» و « كارنامولد» اقدام به نظريه پردازي كرد. به نظر او مولد شناختن كار تنها به اين شرط كه شيئي مادي از آن پديد آيد، نياز به بازنگري داشت. او به خصوص يادآور شد كه كار انتقال دادن مهارت ها، دست كم در بعضي شرايط بايد كار مولد شناخته شود اما همين اندازه تجديدنظر، ميل را از چارچوب انديشه كلاسيك بيرون نمي برد. چه او معتفد است كه آموزش دادن به كارگران را درصورتي بايد مولد شناخت كه «افزايش فرآورده هاي مادي، پيامد نهايي آن باشد» اما ميل در آن جا كه مي خواهد ارزش اقتصادي را مورد بررسي قرار دهد، مطرح مي كند ؛«بعضي كارها با آن كه در اشياي مادي تجسم مي يابند، ممكن است نامولد باشند، هرآينه اگر افزايش ثروتي يا افزايش اشياي مفيد و مطلوبي كه از كارمولد حاصل مي شود و از آن گونه است كه نياز فوري به آن نيست، بايد گفت كه كار مولد ممكن است، ملتي را فقيرتر كند.» ميل در اين جا با كنايه اي سودمند در بررسي ارزش به شيوه متداول كلاسيك از ملاحظات سودمندي و تقاضا چشم پوشي مي كند. كلاسيك هاي پيشين به اين نكته توجه نكرده بودند، زيرا چنين فرض مي كردند كه توسعه بازار تضمين كافي در قبال عدم كارآيي را فراهم مي آورد. البته ميل بعدها تمايز ديگري ميان آن قسمت از محصولات جامعه كه مي تواند منجر به افزايش محصول ملي شود را از قسمت ديگري كه كم تر احتمال چنين استفاده اي از آن مي رود، ايجاد كرد. ولي فاصله ميل با پيشروان سنت پذيرفته شده كلاسيك در مورد اجزاي مشخص ارزش با طرح موضع اش درباره علت هاي متفاوت بودن ارزش دو كالا بيش تر شد. وي مي گويد؛ «اگر ارزش كالا يكي ازدو شيئي به طور متوسط بيش تر از ارزش شيئي دوم باشد، علت بايد اين باشد كه يا مقدار كار بيش تري براي توليد آن لازم است يا در ازاي نوع كاري براي توليدش لازم است مزد بيش تري به طور هميشگي پرداخت شود، يا اين كه سرمايه يا بخشي از سرمايه مورد استفاده در توليد آن براي مدت بيش تري پيش پرداخت مي شود (در جريان توليد باقي مي ماند) يا بالاخره اين كه توليد شيئي اول در شرايطي صورت مي گيرد كه ادامه اش مستلزم كسب سود بيش تر به طور هميشگي است.» اما ميل حتي در قوانين توليد و توزيع، هدف هاي ضمني و خط مشي اقتصادي نيز تجديدنظر كرد اما نبايد از ياد برد كه در نيمه هاي قرن بيستم پژوهندگان رشد و توسعه اقتصادي براي الهام گيري در بررسي مجموعه اي از مشكلات پيگير، دوباره به متون كلاسيك روي آوردند. اين اقتصاددانان كلاسيك بودند كه به مسايل بزرگي چون فراروي رشد دراز مدت اقتصادي و پيامدهاي آن به لحاظ توزيع درآمد توجه خاص از خود نشان دادند به نحوي كه اهميت آن ها تاكنون كاهش نيافته است. ولي فراروي از اقتصاد كلاسيك و ارزش هاي مسلط برآن موضوعي نبوده كه از ديد منتقداني چون ميل وماركس و... پنهان بوده باشد. فراروي از قانونمندي هاي ناشي از انباشت علمي از ضرورت هاي مرحله اي هر جامعه اي به شمار مي رود. از اين رو نقد ماركس به شرايط اقتصادي خود نيز طبيعي به شمار مي رود. موريس داب تاكيد مي كند كه از نگاه ماركس، تنها آن كاري مولد است كه فروش محصول آن (چه مادي وچه غيرمادي) علاوه بردستمزد كارگر، مازادي براي سرمايه دار فراهم آورد. از منظر ماركس مالكيت بر ابزار توليد و تملك ارزش اضافي، مهم ترين عامل تكامل تاريخ و كشمكش هاي مربوط به آن به شمار مي رود. به دست آوردن فلسفه تاريخ از مالكيت و ذكر قانونمندي افول نظام سرمايه داري، يكي از نكات برجسته تئوري ماركس براي گريز از سنت اقتصاد كلاسيك بود. زمانه ماركس، زمانه عمق بخشيدن تضاد ميان سرمايه و نيروي انساني از طريق اتحاديه هاي كارگري در انگلستان و بخش هايي از اروپا بود. ماركس سعي مي كرد به اين نياز عصر پاسخ بگويد. اما به طور مشخص در دهه 1960 فراروي از تئوري هاي كلاسيك ها تحت عنوان نئوكلاسيك ها آغاز شد. نظام اقتصادي غرب با همه مشكلاتش به دوره اي قدم گذاشته بود كه مي طلبيد بر عمر طولاني اقتصاد كلاسيك بالاخره مهر پايان بزند. به تدريج اين انسان بود كه جاي رشد را مي گرفت. آرمان هاي انساني مي آمدند تا جاي پاي تازه اي در اقتصاد جهان باز كنند. نظريه پردازاني چون شوماخر با كتاب «كوچك زيباست»، تلنگري قدرتمند بريافته هاي پيشين بودند. نئوكلاسيك هايي چون شولتز و بكر، ايده سرمايه انساني را مطرح كردند. «پا اكستون» در سال 1999 مطرح كرد كه براساس اين نظريه، اعضاي جامعه از طريق بهره گيري از آموزش به خصوص آموزش هاي فني وحرفه اي مي توانند توانايي خود را تقويت كرده و افزايش توليد را تسهيل كنند. از دهه 80 ميلادي تحول اقتصادي جديدي روبه روي بشر قرار گرفت. اين تحولات با فروپاشي شوروي سابق و جهان دوقطبي مي رفت تا ايده هاي جديدي را پيش روي بشريت به نمايش بگذارد، از اواخر دهه 80 و اوايل دهه 90 بود كه مفهوم سرمايه اجتماعي وارد ادبيات توسعه شد. جهان پس از فروپاشي جهان دوقطبي نياز به راه حل هايي جديد براي بقاي خود داشت. اين موضوع به ويژه در جامعه شناسي توسعه برجستگي ويژه اي يافت. براساس اين نظريه جامعه مي رفت تا مفهوم واقعي خود را در هزاره سوم بيابد. با اين رويكرد جامعه و اجتماع همبستگي بسيار شگفت انگيزي با توسعه اقتصادي پيدا كردند. اين دست از نظريه ها از جمله نظريه هاي بورديو و كلمن بر اهميت روابط اجتماعي و هنجارهاي مشترك در رفاه اجتماعي و كارآمدي اقتصادي تاكيد كرده اند. اقتصاددانان اغلب از چسبي كه جامعه را به هم همبسته نگاه مي دارد، با عنوان سرمايه اجتماعي ياد مي كنند. استيگليتز وقوع خشونت اتفاقي و سرمايه داري مافيايي را غالبا بازتاب سست شدن سرمايه اجتماعي مي داند. سرمايه اجتماعي در شكل اوليه اش ابتدا توسط كساني چون جاكوبز، بورديو، پاسرون، و لوري مطرح شد اما توسط كساني چون كلمن، بارت، پاتنام و پرتز، بسط و گسترش داده شد. به نظر اقتصاددانان مهم ترين نقش سرمايه اجتماعي در توسعه نقشي است كه اين سرمايه در كاهش هزينه ها دارد. هزينه هاي معاملاتي مربوط به هزينه هاي برقراري تعامل و رابطه بين كنشگران اجتماعي مي شود. در جايي كه هزينه هاي معاملاتي در سطح بالايي قرار دارند، امكان تبادل و كنش اقتصادي در سطح پاييني قرار خواهد داشت. زيرا سرمايه اجتماعي منبع كنش جمعي است و كيفيت روابط اجتماعي در هر جامعه بيانگر چگونگي سرمايه اجتماعي آن جامعه است. به نظر بيكر سرمايه اجتماعي به منابع فراواني كه در ميان يا از طريق شبكه هاي فردي يا سازماني قابل دسترسي هستند اشاره دارد. اين منابع شامل اطلاعات، نظريات، راهنمايي ها، فرصت هاي كسب و كار، سرمايه مالي، قدرت، حمايت احساسي، خيرخواهي، اعتماد و همكاري مي شود. از نظر اين دست از نظريه پردازان، سرمايه اجتماعي هم به عنوان برون داد و هم درون داد توسعه به شمار مي آيد. سرمايه اجتماعي زيرمجموعه سرمايه انساني نيست. زيرا اين سرمايه متعلق به گروه هاست و نه افراد. از اين منظر جامعه مدني كه در سال هاي اخير به طور قابل ملاحظه اي كانون توجه نظريه پردازي هاي مردم سالاري بوده است، در مقياس وسيعي محصول سرمايه اجتماعي است. (جامعه شناسي توسعه صفحه 385) فقر نظريه شايد اين نظريه پردازي بوده است كه همواره مرزهاي فكري و عملي يك خط مشي را روشن ساخته است اما آنچه در كشورهاي پيراموني مشاهده مي شود فقر نظريه پردازي در همه حوزه ها از جمله حوزه اقتصادي است. مرتن بنيانگذار جامعه شناسي علمي مدرن در غرب، در سال 1942 چهار معيار در تعريف جامعه علمي پيشنهاد كرد؛1-طرز فكر علمي فعالان علمي بايد بر مبناي «تعميم گرايي» باشد و در معيار جهاني طرح شود.2-نتايج فعاليت هاي جامعه علمي اعم از كشفيات، اختراعات و تجربيات بايد به طور رايگان در اختيار بشريت قرار گيرد.3-عالم و دانشمندان بايد «بي طرف» باشد و داده علمي او با بي طرفي كامل از سوي متخصصان به محك آزمايش گذاشته شود.(كه مي توان گفت اين امر به نوعي همسنگ با نظريه ابطال پذيري پوپري است.) 4-خصيصه ديگر جامعه علمي، شكاكيت اعضاي آن است به اين معنا كه دانشمند نبايد هيچ عقيده اي را بدون نگاه انتقادي بپذيرد. بعدها مرتن دو خصيصه ديگر را به اين ويژگي ها افزود ؛5- فروتني اعضاي جامعه علمي و 6-دانشمند بايد كار خود را در رقابت با ساير دانشمندان پيش برد و كار خود را در معرض قضاوت ساير دانشمندان گذارد. مدرنيسم و مدرنيته در غرب خواهان راه حل، نظريه و پاسخ براساس نياز و سوال هاي زندگي روزمره است اما اين امر با وجود نهادهاي غيردموكراتيك و ايدئولوژيك در كشورهاي پيراموني غيرممكن به نظر مي رسد. آيا نهادهاي ايدئولوژيك مسلط در كشورهاي پيراموني، حاضرند شكاكيت را در حوزه آموزه هاي علمي خود بپذيرند. در اين موضوع نبايد ترديدي روا داشت كه در پشت تمامي تئوري جديد اقتصادي، متدولوژي نهفته است كه وفادار به حقيقت، در جست وجوي طرح مساله است. اين موضوع به صورت نهادمند در دانشگاه هاي كشورهاي پيراموني وجود ندارد.به عبارت ديگر بستر رشد و پيشرفت اقتصادي، نيازمند بسترهاي لازم از جمله؛ 1-انتقاد و باز توليد علم 2- فقدان بعد اجتماعي فعاليت علمي (فعاليت علمي در كشورهاي پيراموني اغلب براساس علايق شخصي محققان صورت مي گيرد. 3- عدم اميد به آينده 4- معضلات اقتصادي -سياسي -اجتماعي اي كه محققان با آن درگيرند 5- عدم همكاري ميان علوم نظري و علوم كاربردي 6- تصادفي بودن پديده هاي علمي و 7- فرهنگ عدم همكاري.يكي از موارد و معضلات حادي كه اكثر محققان در كشورهاي پيرامون با آن دست به گريبان هستند، فرهنگ عدم همكاري بين خودشان است. آيا بدون با توجه به آن چه ذكر شد مي توان انتظار داشت كه در كشورهاي پيراموني نظريه اقتصادي براساس تجربه ها و انباشت علمي صورت بپذيرد؟ نظام هاي نظري كلاسيك، ماركسيسم، نئوكلاسيك و كينز، هريك براساس مسايل زمانه خود راهي را باز كردند، در كشورهاي پيراموني، حول و حوش عقب افتادگي چه نظريه هايي را مي توانيم به دست بياوريم؟ جهان يقيني كشورهاي پيراموني، سپهر نظري آنان را سرشار از فقر نظريه ساخته است، آنان هيچ ترديدي حول آن چه در پيرامونشان مي گذرد، روا نمي دارند اما اگر غرب نيز در حوزه يقين كليسا به سربرده بود آيا مي توانست به پيشرفت نايل شود. بر اساس تفسير و بر از پروتستانيسم و روح سرمايه داري، نبايد از ياد ببريم كه تغيير در نگاه جهانشناسانه و انسانشناسانه اصحاب كليسا در اين پيشرفت سهم بسزايي داشته است. از اين منظر بايد گفت قبل از آن كه ماركس درفكر تغيير جهان به ويژه از منظر اقتصادي بيفتد، پروتستانيسم، جهان را تغيير داده بود. ارزش هايي چون كار و به دست آوردن ثروت، ارزش هاي مهجوري در كليساي كاتوليك بودند. جهان گرايي پروتستانيسم حتي زمينه اي شد براي آن كه شأن جهان ماورا و متافيزيك در انديشه كانتي، جايگاه اساسي خود را بيابد اما تا چه اندازه زندگي در جهان پيراموني غني است كه به بررسي چنين تغييراتي در كشورهاي مستقر در جهان پيراموني بنشينيم؟ فقر در زندگي، خود حكايت از فقر در نظريه مي كند به اندازه اي كه كشورهاي پيراموني در كار تجارت جهان و مشكلات آن و توليد علم و معرفت سهم بيش تري به خود اختصاص دهند، مشاركت بيش تري در جهان آينده خواهند داشت و اين موضوعي است كه با نهادهاي حاكم غيردموكراتيك در اين دسته از كشورها سر ناسازگاري دارد. منابع؛ 1-سير انديشه اقتصادي، ويليام جي. باربر ترجمه حبيب الله تيموري نشر انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي 2- جامعه شناسي توسعه، دكتر مصطفي ازكيا و دكتر غلامرضا غفاري انتشارات موسسه كيهان 3- اينترنت، نشريه الكترونيك توسعه علمي ايران.

صفحه نخست

بورس‌

کلینیک

اکوآنلاین

اخبار شرکت‌ها

صفحات داخلی

فقر نظريه اقتصادي