ایلنا:يادداشتي به بهانه کاربرد نادرست «کارگزاري» در بورس

علت اين اشتباه که متأسفانه در فرهنگ دهخدا نيز مشاهده مي‌‏شود، به علت تداخل مشتقات سه مصدر "گذشتن"، "گذاشتن" و "گزاردن" بوجود آمده است.

اين نوشتار پژوهشي است کوتاه درباره اين موضوع که در چه حالتي بايد "ذال" و در چه زماني بايد "ز" را به کار برد, با تأکيد برمشتقات هر مصدر و نحوة کاربرد آنها.

اين فعل به معناي عبور کردن, از محلي رد شدن, طي کردن, بخشودن, صرف‌‏نظر کردن و مانع نشدن است. ازمشتقات پر مصرف مصدرگذشتن پسوند "گذار" است که از آن معناي عبور و رهسپاري مستفاد مي‌‏شود. ترکيبات هامون‌‏گذار, درياگذار, رهگذار و رهگذر را مي‌‏توان نمونه‌‏هاي اين معنا دانست.

براي نمونه حافظ در بيت زير "گذار" را به معناي عبور کردن و از کنار چيزي رد شدن به کار برده است:

گذار کن چو صبا بر بنفشه زار و ببين
که از تطاول زلفت چه بي‌‏قرارانند

از اين ريشه امروز واژه "گذرنامه" به معناي اجازة کتبي عبور بسيار معمول است. همچنين واژة "گدار" که به معناي محل عبور و به خصوص معبر بين دوکوه است که در بعضي لهجه‌‏ها هنوز بکار برده مي‌‏شود, همان "گذار" است که "ذال" به "دال" تبديل شده است. همچنين کوچة اصلي محلات قديمي تهران را نيز "گذر" مي‌‏ناميدند مانند "گذر لوطي صالح".

اين تنها مصدري است در زبان فارسي که با "ز" ساخته مي‌‏شود. اين مصدر به معناي ادا کردن است مانند اداي دين, اداي سخن, اداي سپاس و اداي وظايف مذهبي؛ پس واژه‌‏هاي وام‌‏گزار، سپاس‌‏گزار، شکرگزار، حق‌‏گزار، نمازگزار، پاسخ‌‏گزار، حج‌‏گزار و گزاردن حق نعمت و نظاير آن از اين مصدر است. اين مشتقات همگي دلالت بر "ادا کردن" دارد و حتماً بايد با "ز" نوشته شوند.

البته فعل "گزاردن" داراي دو معناي مهجورتر نيز هست که يکي به معناي تعبير خواب است و ديگري به معناي ترجمه کردن که امروز خيلي معمول نيست و درکتب قديم مثلاً "گزرنامه" به معناي کتاب تعبير خواب و "گزارنده" نيز به معناي مترجم به کار برده مي‌‏شده است. مثلاً در شاهنامه آمده است:

گزارنده را پيش بنشاندند
همه نامه بر رودکي خواندند

که اشاره به ترجمة کليله و دمنه از عربي به فارسي است و واژة "گزارنده" در بيت فوق به معناي مترجم است. واژه" گزارش" نيز از همين ريشه است که امروز در زبان فارسي معمول است.

اين فعل به معاني مختلف در زبان پارسي مورد استفاده است که مشهورترين آنها اجازه دادن, نهادن, وضع کردن و اجرا کردن است. "بگذار" صيغة امر اين فعل است که بسيار در مکالمات روزانه مورد استفاده است، مانند:

بگذار تا بگريم چون ابر در بهاران
کز سنگ ناله خيزد روز وداع ياران

که در اين بيت سعدي واژة "بگذار" را به معناي "اجازه بده" و "مانع نشو" به کار برده است.

ترکيب ديگر اين مصدر "قانون‌‏گذار" است که "گذاردن قانون" به معناي "وضع قانون" است و قانون‌‏گذار کسي است که قانون را وضع مي‌‏کند. "گذراندن" نيز از همين مصدر است که صورت متعدي آن را دارد و از مشتقات آن "گذارد" و "گذار" است که معاني زيادي دارد، از جمله ادا کردن, از عهدة انجام کاري بر آمدن, در خواست ديگران را انجام دادن, عامليت, وکالت و غيره.

واژة مورد بحث ما يعني "کارگذار" و "کارگذاري" در بورس نيز از اين مشتقه است. پس "کارگذار" به معناي کسي است که کاري را با آگاهي انجام مي‌‏دهد، بنابراين عامل و نمايندة مشترياني است که انجام کار يا خدمتي را به او واگذار کرده‌‏اند.

براي احتراز از مباحث خسته‌‏کنندة لغوي, چکيدة مطالب فوق بشرح زير خلاصه مي‌‏شود:

واژه‌‏هايي که به معناي ادا کردن دين و امانت و اداي سپاس و شکر و اداي سخن و انجام مراسم مذهبي باشند، هميشه با "ز" نوشته مي‌‏شوند، مانند: وام‌‏گزار, شکرگزار, سپاس‌‏گزار, حق‌‏گزار, نمازگزار, حج‌‏گزار, مدح‌‏گزار, ثناگزار و گزارد يا گزاردن حق نعمت و امثال آن.

کلية واژه‌‏هاي ديگر که به معناي عبور کردن, اجازه دادن, مانع نشدن, وکالت کردن, عامليت کاري را قبول کردن, چيزي را وضع کردن, بخشودن و صرف‌‏نظر کردن است همگي با "ذال" نوشته مي‌‏شوند.

کلمه "کارگذار" و "کارگذاري" نيز که مورد بحث اين نوشتار است و در بورس فراوان به کار مي‌‏رود, با عنايت به مفهوم عامليت و واگذاري کار و وظيفه‌‏اي براي انجام دادن آن, حتماً بايد با "ذال" نوشته شود.

لغت‌‏نامه دهخدا در اين مورد به خصوص متأسفانه واژه‌‏ها را مخلوط کرده است، لذا مرجع مناسبي نيست. براي پژوهش بيشتر در اين باره مي‌‏توانيد به مباحث لغوي شادروان دکتر عباس اقبال آشتياني و يا کتاب دکتر ناصر انقطاع مراجعه فرماييد.