از استخراج خام مواد معدنی تا بهره برداری هوشمند؛ آینده معدن ایران در عصر هوش مصنوعی چگونه است؟

 به گزارش بورس نیوز، امیر رحیمی قاضی کلایه بیان نمود: ایران با ارزشی بالغ بر ۲۷ تریلیون دلار در ذخایر طبیعی و مواد معدنی است که از این میزان بالغ بر ۱.۴ تریلیون دلار مربوط به ذخایر مواد معدنی است و یکی از ثروتمندترین کشور‌های جهان از نظر منابع زیرزمینی است. اما صادرات فرآوری‌شده معدنی همین کشور در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۳ میلیارد دلار بوده که بخش بزرگی از آن فولاد خام و نیمه‌فرآوری‌شده است. این شکاف، اصلی‌ترین چالش استراتژیک بخش معدن ایران است؛ لذا تنگنا در دسترسی به منابع نیست، بلکه در کارایی تبدیل است. ما منابع داریم؛ آنچه ضعف داریم مدیریت هوشمند زنجیره تبدیل مواد معدنی است و دقیقاً همین‌جاست که هوش مصنوعی می‌تواند نقشی تعیین‌کننده ایفا کند.

وی بیان کرد: بازار جهانی هوش مصنوعی در معدن در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۵.۵ میلیارد دلار ارزیابی شده و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۴ از مرز ۸۲۸ میلیارد دلار عبور کند که نشان‌دهنده رشد سالانه بیش از ۴۰ درصد است. این یکی از سریع‌ترین رشد‌های صنعتی دهه جاری است. دو حوزه عمده در بخش معدن که هوش مصنوعی در آنها بیشترین تاثیر را دارد، نگهداری ماشین آلات، تجهیزات و اکتشاف است؛ هر دو از بزرگ‌ترین چالش‌های معدن ایران و در عین حال حوزه‌هایی است که دنیا از ابزار‌های هوش مصنوعی در آنها به‌طور گسترده بهره می‌برد.

رحیمی قاضی کلایه گفت: نگهداری پیش‌بینانه با ۲۹ درصد سهم از بازار هوش مصنوعی در معدن، مهم‌ترین کاربرد این فناوری است. در روش سنتی، تجهیزات یا بعد از خرابی تعمیر می‌شوند یا طبق برنامه زمانی ثابت سرویس می‌شوند که هیچ‌کدام بهینه نیست. در نگهداری پیش‌بینانه، هزاران حسگر روی تجهیزات نصب می‌شود، الگوریتم‌های هوش مصنوعی داده‌ها را تحلیل می‌کنند و سیستم چند روز یا چند هفته قبل از خرابی واقعی هشدار می‌دهد. نتیجه روشن است، هزینه‌های تعمیر تا ۲۵ درصد کاهش می‌یابد و توقف ناخواسته دستگاه‌ها تا ۷۰ درصد کم می‌شود. برای معادن ایرانی که با محدودیت واردات قطعات یدکی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، این فناوری معنایی دوچندان دارد. طول عمر بیشتر تجهیزات موجود و وابستگی کمتر به تامین خارجی. به بیان ساده، از خرابی غافلگیرکننده به کنترل هوشمند می‌رسیم.

مدیر نمونه جهادی کشور دوقلوی دیجیتال را عمیق‌ترین کاربرد هوش مصنوعی در معدن می‌داند. دوقلوی دیجیتال (Digital Twin) یک نسخه مجازی دقیق و زنده از معدن است که لحظه به لحظه با داده‌های واقعی به‌روز می‌شود؛ دما، فشار، وضعیت سنگ، موقعیت هر دستگاه، و جریان هوای تونل‌ها در معادن زیرزمینی، همه در یک محیط دیجیتال یکپارچه است. تفاوت آن با یک مدل سه‌بعدی ساده در ارتباط دوطرفه است نه فقط نمایش، بلکه دریافت، تحلیل و بازخورد می‌باشد در نتیجه می‌توان سناریو‌های مختلف را در محیط مجازی آزمود و بهترین تصمیم را با کمترین هزینه را پیش از آنکه یک ریال در دنیای واقعی هزینه شود گرفت. بازار جهانی دوقلو‌های دیجیتال در تمام صنایع در ۲۰۲۵ به ۲۱ میلیارد دلار رسیده و تا ۲۰۳۰ به ۱۵۰ میلیارد دلار خواهد رسید. نائب رئیس گروه سرمایه‌گذاری صدرآرین فضای کسب‌وکار معدن ایران را در چهار واقعیت خلاصه می‌کند که واقعیت اول: ایران ذخایری دارد که ساختنی نیست، فقط باید از آنها بهره برد و منابع آن ۵۷ میلیارد تن ذخیره اثبات‌شده می‌باشد.

واقعیت دوم: معدن ایران با ساختار دوسرعتی کار می‌کند؛ بازار‌های داخلی محور با حاشیه سود پایین و صادرات‌محور‌ها با تحریم و لجستیک گران، و این دوگانگی یکی از چالش‌های اصلی در این حوزه می‌باشد و مانع رشد متوازن خواهد بود. واقعیت سوم: بحران انرژی تهدید عملیاتی به شمار می‌آید و هوشمندسازی مصرف انرژی بخشی از راه‌حل این بحران است و در نهایت واقعیت چهارم: شکاف اکتشاف واقعی و قابل اندازه‌گیری است که در صورت استفاده مناسب از ابزار هوش مصنوعی، بازدهی اکتشاف را چند برابر خواهد کرد.

وی ادامه داد: معدن ایران در نقطه‌ای تاریخی ایستاده است. ذخایری که هنوز اکتشاف نشده و تقاضای جهانی برای فلزات پایه که در سایه انقلاب انرژی‌های تجدیدپذیر رشد می‌کند و فناوری‌هایی که برای اولین بار امکان می‌دهند عملیات معدنی با دقت و بهره‌وری واقعی اداره شوند. این پنجره باز است، اما نه برای همیشه. سوالی که باید هر بازیگر این صنعت از خود بپرسد این است: آیا آماده‌ایم که از دوران استخراج و فروش خام عبور کنیم و وارد دوران تبدیل هوشمند شویم؟ پاسخ این سوال مسیر آینده معدن ایران را تعیین خواهد کرد.

رحیمی قاضی کلایه بیان کرد: ثروت زیرزمینی این کشور تنها زمانی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهد که با مدیریت داده‌محور، فناوری پیش‌بینانه و نگاه ارزش‌افزا ترکیب شود و هوش مصنوعی ابزار این ترکیب است.