ازکی‌کراد در پی ایجاد بازار ثانویه در فضای تأمین مالی جمعی
بسیاری از مدیران به ویژه در بنگاه‌های متوسط با یک سؤال تکراری روزشان را آغاز می‌کنند: سرمایه در گردش روزهای آینده را باید چگونه و از کجا تأمین کنند؟ یکی از راهکارهایی که اخیرا پیش روی بنگاه‌های اقتصادی قرار گرفته و این روزها بیش از گذشته درباره‌اش صحبت می‌شود، تأمین مالی جمعی است؛ روشی برای اتصال سرمایه‌های خرد و پراکنده مردم با کسب‌وکارهایی که برای اجرای طرح‌هایشان نیاز به جذب سرمایه دارند. در همین فضا، «ازکی سرمایه»، بازوی خدمات مالی گروه ازکی، در تاریخ ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ مجوز عاملیت تأمین مالی جمعی را از فرابورس ایران دریافت کرد و پلتفرم «ازکی‌کراد» را به میدان آورد.
بازاری که در شش ماه، رکورد یک سال را شکست
تأمین مالی جمعی از سال ۱۳۹۹ و با تعیین فرابورس به‌عنوان نهاد ناظر، به‌طور رسمی در بازار سرمایه کشور شکل گرفت. این ابزار در سال‌های نخست در حاشیه بازار سرمایه قرار داشت اما مسیر آن در دو سال اخیر تغییر کرده است.
به گفته مدیرعامل فرابورس، تا پایان خرداد امسال ۲ هزار و ۳۶۲ طرح متعلق به ۹۵۰ متقاضی، در مجموع بیش از ۴۰ هزار میلیارد تومان از این مسیر تأمین مالی شده‌اند. فقط در بهار ۱۴۰۵، ۲۲۹ طرح حدود ۵ هزار و ۱۳۱ میلیارد تومان جذب کردند؛ رقمی که نسبت به مدت مشابه سال قبل رشد ۸۰ درصدی را نشان می‌دهد. بر اساس داده‌های منتشرشده، حجم تأمین مالی در نیمه نخست امسال از کل این رقم در سال ۱۴۰۴ هم فراتر رفته است. البته بخشی از این رشد به بزرگ‌تر شدن طرح‌ها و تورم برمی‌گردد.
میانگین نرخ سود سالانه طرح‌ها حدود ۴۶ درصد گزارش شده و تعداد سکوهای دارای مجوز نیز به حدود ۸۰ سکو رسیده است. به بیان دیگر، بازار هم بزرگ‌تر شده و هم شلوغ‌تر.
چرا ازکی وارد این بازار شد؟
برای گروه ازکی که از سال ۱۳۹۸ با سرمایه‌گذاری گروه صنعتی ماموت مسیر توسعه خود را از بیمه آنلاین به سمت خدمات مالی گسترده‌تر برده، این حرکت در واقع جابه‌جایی در سمت مشتری است. فعالیت مالی این گروه تاکنون عمدتاً سمت خانوار بود: خرید آنلاین طلا و نقره، صندوق‌های درآمد ثابت و سهامی، بیمه و وام. ازکی‌کراد اما مستقیماً سراغ بنگاه‌ها می‌رود.
محمدرضا خانکی، رئیس هیئت‌مدیره ازکی سرمایه، می‌گوید این تصمیم از دل تقاضا بیرون آمده است: «در ماه‌های گذشته شمار زیادی از شرکت‌های شناخته‌شده برای تأمین سرمایه در گردش به ما مراجعه کردند. دسترسی بنگاه‌های متوسط به منابع بانکی محدود شده و تأمین مالی جمعی یکی از معدود مسیرهای شفاف و تحت نظارتی است که این خلأ را پر می‌کند. ما تصمیم گرفتیم به‌جای واسطه‌گری، خودمان این زیرساخت را بسازیم.»
در بازاری که با ده‌ها سکوی فعال و نرخ‌های سود بالا شناخته می‌شود، کیفیت طرح‌ها مهم‌ترین متغیر اعتماد سرمایه‌گذار است. ازکی‌کراد اعلام کرده تنها طرح‌های شرکت‌های شناخته‌شده و دارای سابقه عملیاتی روشن را می‌پذیرد. ارزیابی متقاضیان در کمیته سرمایه‌گذاری این پلتفرم و بر پایه بررسی صورت‌های مالی، سابقه اعتباری، توجیه‌پذیری طرح و ساختار وثایق انجام می‌شود.
طرح‌ها از طریق وب‌سایت azkicrowd.com و اپلیکیشن ازکی سرمایه عرضه می‌شوند و شرکت‌های متقاضی نیز می‌توانند درخواست خود را در همین وب‌سایت ثبت کنند.
بازار ثانویه؛ قفلی که باید باز شود
جالب‌ترین بخش خبر رونمایی از مجموعه ازکی‌کراد اما سهم بازاری نیست که هدف‌گذاری شده است؛ بلکه برنامه‌ای است که در صورت علمیاتی شدن آن کل بازار تامین سرمایه جمعی را تحت تاثیر قرار خواهد داد: ایجاد سازوکار بازار ثانویه برای گواهی‌های تأمین مالی جمعی.
امروز سرمایه‌گذاری که در یک طرح مشارکت می‌کند، عملاً تا سررسید پولش قفل است. اگر در میانه راه به نقدینگی نیاز پیدا کند یا فرصت بهتری ببیند، راه خروجی ندارد. همین قفل‌شدگی چند پیامد زنجیره‌ای دارد. سرمایه‌گذار در ازای این ریسک، سود بالاتری طلب می‌کند و این صرف ریسک مستقیماً به هزینه تأمین مالی بنگاه اضافه می‌شود. سرمایه‌گذاران محتاط‌تر و کسانی که افق کوتاه‌تری دارند اصلاً وارد بازار نمی‌شوند و دامنه مشارکت محدود می‌ماند. از طرف دیگر، نبود معاملات ثانویه یعنی نبود کشف قیمت؛ بازار هیچ سیگنالی از ارزیابی سرمایه‌گذاران درباره ریسک طرح‌ها پس از انتشار دریافت نمی‌کند.
خانکی این گره را این‌طور توضیح می‌دهد: «نبود نقدشوندگی یکی از موانع جدی رشد این بازار است. سرمایه‌گذار امروز باید تا پایان دوره طرح منتظر بماند و همین موضوع هزینه تأمین مالی را برای شرکت‌ها بالا نگه می‌دارد. اگر بازار ثانویه شکل بگیرد، هم دامنه مشارکت سرمایه‌گذاران گسترده‌تر می‌شود و هم نرخ تأمین مالی برای بنگاه‌ها منطقی‌تر خواهد شد.»
اجرای این ایده بدون همراهی نهاد ناظر ممکن نیست. اما اگر محقق شود، گواهی‌های تأمین مالی جمعی از یک دارایی «بخر و نگه دار» به ابزاری قابل معامله تبدیل می‌شوند؛ تغییری که می‌تواند با توجه به فراز و نشیب‌های شرایط اقتصاد در کشور، پای سرمایه‌های بیشتری را به این بازار باز کند. ازکی سرمایه توسعه ابزارهای این بازار را بخشی از برنامه بلندمدت خود اعلام کرده است.
تأمین مالی جمعی؛ از تجربه جهانی تا بازار ایران
تأمین مالی جمعی یعنی کسب‌وکارها سرمایه موردنیاز طرح‌هایشان را به‌جای وام بانکی، از طریق سکوهای آنلاینِ دارای مجوز و از تعداد زیادی سرمایه‌گذار خرد جذب کنند. این مدل پس از بحران مالی ۲۰۰۸ و هم‌زمان با سخت‌گیری بانک‌ها در اعطای اعتبار، در کشورهای توسعه‌یافته جدی شد. آمریکا در سال ۲۰۱۲ با تصویب قانون JOBS زمینه قانونی جذب سرمایه از عموم مردم برای شرکت‌های کوچک را فراهم کرد. انگلستان در سال ۲۰۱۴ این بازار را زیر نظارت نهاد ناظر مالی خود برد و اتحادیه اروپا نیز در سال ۲۰۲۰ مقررات واحدی برای سکوهای تأمین مالی جمعی تصویب کرد. حالا این ابزار در بسیاری از اقتصادها، مسیری جاافتاده برای تأمین مالی بنگاه‌های کوچک و متوسط است.
مزیت این ابزار به یک گروه محدود نمی‌شود. بنگاه‌ها به منبعی جدا از شبکه بانکی دسترسی پیدا می‌کنند و وابستگی‌شان به وام کاهش می‌یابد. پس‌اندازکنندگان خرد می‌توانند با مبالغ کم وارد طرح‌های تولیدی شوند؛ فرصتی که پیش‌تر عمدتاً در اختیار سرمایه‌گذاران بزرگ بود. در سطح اقتصاد کلان نیز تأمین مالی جمعی نقدینگی سرگردان را به سمت تولید هدایت می‌کند، به حفظ و ایجاد اشتغال در بنگاه‌های متوسط کمک می‌کند و به دلیل الزامات افشای اطلاعات، شفافیت در تأمین مالی را افزایش می‌دهد.
در ایران، دستورالعمل تأمین مالی جمعی در سال ۱۳۹۷ به تصویب شورای عالی بورس رسید و فرابورس ایران به‌عنوان نهاد ناظر این بازار تعیین شد. فعالیت عملیاتی سکوها نیز از حدود سال ۱۳۹۹ آغاز شد. این بازار در سال‌های نخست کوچک بود، اما در چند سال اخیر جهش کرده است. تورم بالا پس‌اندازکنندگان را به دنبال بازدهی بیشتر از سپرده بانکی فرستاد و هم‌زمان محدودیت تسهیلات بانکی، بنگاه‌ها را به سمت راه‌های جایگزین سوق داد. افزایش تعداد سکوهای دارای مجوز، استفاده از ضمانت‌نامه‌های بانکی برای پوشش ریسک طرح‌ها و ساده‌شدن مشارکت از طریق اپلیکیشن‌ها نیز به گسترش این بازار کمک کرده است.