راه اندازی معاملات آتی ارز ، از ذهنیت تا واقعیت!

با شتاب گرفتن نوسانات نرخ ارز دلار و تلاش دولت و به ویژه بانک مرکزی برای کنترل نرخ ارز، مباحثی پیرامون راه اندازی معاملات آتی ارز مطرح شد و مسئولین بازار سرمایه در هفته گذشته در این خصوص نظرات متفاوتی بیان کردند.

بنا بر گزارش بورس نیوز، راه اندازی بازار معاملات آتی ارز در حالی برسر زبان­ها افتاد که با وجود فعالیت 24 ساعته بازار تجارت ارز جهانی (فارکس)، در حال حاضر فعالیت آن در کشور ممنوع بوده و کمیته فقهی سازمان بورس اوراق بهادار نیز آن را از نظر شرعی دچار مشکل می­داند، اما اکنون این کمیته با راه­ اندازی بازار معاملات آتی ارز موافقت کرده است.

افزون بر این در ششم دی ماه مدیر عامل شرکت بورس اوراق بهادار طی مصاحبه­ای با یکی از روزنامه­ های سراسری از ارایه طرح راه­اندازی معاملات آتی ارز به عنوان ابزاری برای مدیریت ریسک و کنترل نوسانات بالای ارز در کشور به بانک مرکزی خبر داد و در این رابطه اظهار داشت که این طرح از سوی کمیته سازمان بورس و کمیته فرعی شورای بورس مورد بررسی و سپس تصویب قرار گرفته است. چرا که بورس با توجه به انجام معاملات آتی سهام زیر ساخت های نرم افزاری و سخت افزاری مورد نیاز برای انجام این معاملات را دارد.

لزوم وجود بازار نقد برای کشف قیمت بازار آتی

در همین رابطه علی سعیدی، عضو هیأت مدیره و معاون اجرایی سازمان بورس اوراق بهادار در خصوص بحث راه اندازی معاملات آتی ارز در گفتگو با خبرنگار بورس نیوز تصریح کرد: انجام معاملات آتی برای هر دارایی مالی و یا کالا منوط به داشتن بازار نقد برای دارایی پایه آن است. بنابراین تا قیمت روزانه بر اساس نظام عرضه و تقاضا در بازار نقدی رسمی آن دارایی وجود نداشته باشد، امکان تسویه حساب روزانه وجود نخواهد داشت. این پیش شرط بیانگر لازمه وجود یک بازار نقد برای ارز می باشد که در ایران چنین بازاری به صورتی رسمی، تحت نظارت و منسجم وجود ندارد. معاملات آتی ارز از نظر شرعی بلامانع است و کمیته فقهی نیز نظر خود را در این رابطه اعلام کرده، ولی فضای اقتصادی را نیز باید سنجید.

وی افزود: برای طراحی چنین بازاری باید ارزش برابری ريال با دلار و یا ريال با یورو در بازاری نقد که قیمت ها در آن تابع عرضه و تقاضا باشد، تعیین گردد و در این بازار باید بانک مرکزی و یا هر نهاد دیگری کنترل خاصی روی قیمت ها نداشته باشد. لازمه این امر آن است که سیاست نرخ ارز بر مبنای سیاست نرخ باز قرار گیرد. اما با حضور سیاست نرخ ارز با مدیریت شناور، معاملات آتی ارز بی­ معنا است. فرض کنید قرارداد آتی خرید دلار با نرخ 1500 تومان را در دست دارید و پیش­بینی افزایش قیمت را نیز دارید. در این زمان بانک مرکزی با عرضه وسیع دلار قیمت را به 1200 تومان می­رساند. در این حالت شما چه خواهید کرد؟ باید دلار را در تاریخ سررسید با قیمتی معادل 1500 تومان بخرید و بعد با قیمت 1200 تومان بفروشید و با احساس زیان در این معامله، هرگز سراغ این معاملات نخواهید رفت.

انتظار در جاده یکطرفه ارز!

معاون اجرایی سازمان بورس و اوراق بهادار با اشاره به انتظار معامله­ گران از یکطرفه بودن بازار ارز در کشور اظهار داشت: انتظار معامله­ گران این بازار در صورت حاکم بودن مکانیزم عرضه و تقاضا، بازار یکطرفه در میان ­مدت است. یعنی بازاری که در آن مدام ریال تضعیف می­شود. در این حالت تمامی افراد به دنبال موقعیت خرید خواهند بود و موقعیت فروش چندان مشتری ندارد که خود به افزایش بیشتر قیمت ارز می­انجامد. اما این­که گفته می­شود معاملات آتی به تعادل بازار کمک می­کند، برای حالتی است که عرضه و تقاضا در حالت تعادل بوده و به بیان دیگر نظام عرضه و تقاضا معاملات نقدی را مدیریت کند، آن­گاه بازار آتی انگیزه­های سفته­بازی را جذب کرده و همچنین امکان پیش­بینی روند آتی قیمت­ها را ایجاد می­کند. بازار آتی نیاز به وجود نوسانات دارد تا موقعیت خرید و فروش وجود داشته باشد، نه بازار یک طرفه. ضمناً برای معاملات ریال- دلار و یا یورو، بازار بین­المللی برای کشف قیمت نقد وجود ندارد، در حالی که در بازار معاملات آتی طلا به علت نوساناتی که برای نرخ جهانی اونس طلا ایجاد می­شود، حضور دو طرف قرارداد مهیا است.

سعیدی راه حل وضعیت موجود در بازار ارز را ایجاد بازاری رسمی و تحت نظارت بیان کرد که در آن مکانیزم­های معاملاتی ارز تبیین شده و بازار ارز ساماندهی شده باشد، مثل بازار اوراق بهادار. وی افزود: در شرایط فعلی بازار آزاد بازاری بدون نظارت و بی­پایه است و تعریف دقیقی از آن وجود ندارد. خریداران و فروشندگان نیز از حمایتی برخوردار نیستند و امکان تقلب نیز وجود دارد. همچنین امکان معاملات الکترونیکی ارز به جای معاملات فیزیکی (مثل انتقال ریال با استفاده از شبکه شتاب) را راه حلی برای این وضعیت دانست که باعث امنیت بیشتر معامله­ گران می­ شود. حضور یک بازار رسمی و واقعی که بر مبنای سیستم عرضه و تقاضا قیمت­ها را مشخص کند، می­تواند در کشف قیمت قرارداد آتی ارز نیز استفاده شود. اما در شرایط فعلی تنها چند سایت اقدام به اعلام نرخ ارز می کنند که هیچ نظارتی بر عملکرد آنها وجود ندارد و صحت و سقم آن و نحوه محاسبات نه جایی ثبت شده و نه کسی آن­را پیگیری می­کند.

بازار فارکس نیز که تحت حمایت قضایی و تابع قانون مدنی کشور نیست، به لحاظ قانونی با مشکل مواجه است و عدم تحویل ارز در این بازار با توجه به عملکرد مجازی آن، موجب شده چنین بازاری به شکل قانونی در کشور فعال نبوده و نمی­تواند به عنوان بازاری نقد برای معاملات ارز به شمار آید. البته این فضا نیز بستری شده تا کلاه­برداران با استفاده از اسامی لوکس، کمال سوء استفاده را کنند.

وی در خاتمه سخنان خود تصریح کرد: باید توجه داشت که بازار آتی طلا و ارز نیز کاملاً متفاوت از هم­اند. چرا که بازار آتی سکه طلا تحت تأثیر قیمت جهانی اونس طلا است. در حالی که نه در دنیا و نه در ایران (به صورت رسمی) برابری نقد ريال و دلار کشف نمی­شود تا بر آن اساس معاملات آتی ارز تسویه شوند. لذا مقدمه ایجاد بازار آتی ارز، وجود بازار نقد ارز است. در قانون پولی و بانکی کشور، بازار طلا و ارز تحت نظارت بانک مرکزی است.

بورس به بانک مرکزی پیشنهاد داد

همچنین علی سنگینیان، مدیر نظارت بر ناشران و اعضای شرکت بورس تصریح کرد: مسئولان بازار سرمایه کشور طی ارایه یک پیشنهاد به بانک مرکزی برای کنترل نوسانات بالای ارز در ماه های اخیر، طرح راه اندازی بازار معاملات آتی ارز را عنوان کرده و مطالعاتی نیز در این زمینه انجام داده است.

کمیته فقهی موافق راه اندازی معاملات آتی ارز

وی افزود: کمیته فقهی سازمان بورس نیز طرح پیشنهادی را تصویب کرده و آن را قابل اجرا می داند، اما راه اندازی چنین بازاری منوط به تأیید بانک مرکزی است و این نهاد پولی کشور باید نظر نهایی خود را در مورد این بازار اعلام کند.

البته این پیشنهاد برای کمک به بانک مرکزی و جهت مدیریت ریسک بازار ارز ارایه شده تا بازار فعلی ارز نظام مند گردد.

مدیر نظارت بر ناشران و اعضای شرکت بورس با اعلام اینکه در صورت موافقت بانک مرکزی این بازار در بورس اوراق بهادار فعالیت خود را آغاز می کند، خاطر نشان کرد: با توجه به اینکه ارز جزو اوراق بهادار محسوب می شود، ورود آن برای معامله از طریق قراردادهای آتی، در بورس انجام می می شود. اما بانک مرکزی می تواند به عنوان بازار گردان این قراردادها وارد عمل شده و سیاست های مورد نظر خود را به صورتی منسجم و مدیریت شده دنبال کند.

منتظر اعلام نظر بانک مرکزی هستیم

سنگینیان در رابطه با مشکل عدم وجود بازار نقد و یا نحوه تسویه در پایان قراردادها گفت: بانک مرکزی همواره نرخی را به عنوان نرخ مرجع اعلام می کند، اما به طور کلی معاملات ارز بر اساس نرخ بازار آزاد صورت می گیرد و بازار آزاد می تواند به عنوان بازار نقدی مورد نیاز تلقی شود. البته تمامی این موارد منوط به پذیرش اصل موضوع از سوی بانک مرکزی یعنی موضوع راه اندازی بازار معاملات آتی ارز است.

وی در خاتمه سخنان خود اظهار داشت: در رابطه با نحوه انجام معاملات و تعیین بازاری به عنوان بازار نقدی مورد نیاز می توان بررسی و مطالعه بیشتر و دقیق تری داشت. چنانکه تسویه این قراردادها در زمان سررسید آنها، می تواند به صورت نقدی و یا فیزیکی یعنی ارایه ارز انجام شود.

بازار سرمایه و به ویژه شرکت بورس در حال حاضر منتظر ارایه پاسخ بانک مرکزی و اعلام نظر این نهاد ناظر در رابطه با طرح پیشنهادی است تا در صورت موافقت این نهاد پولی، در این راستا همکاری مناسبی شکل گیرد.