رویکرد دولت در بودجه نویسی مبنای علمی ندارد

سرویس اقتصادی «فردا»؛ رضا الیاسی: "جعفر قادری" از اعضای ثابت کمیسیون تلفیق بودجه های سنواتی؛ قدیمی بودن قوانین بودجه نویسی در کشور از یک سو و متخصص نبودن بودجه نویسان از سوی دیگر را از اشکالات اساسی نظام بودجه ریزی کشور می داند. او می گوید کاش بودجه نویسان حداقل چند واحد بودجه نویسی را پاس کرده بودند. 

چارچوب بودجه نویسی باید مورد بازنگری قرار گیرد

طی چند سال گذشته همواره بودجه‌های سنواتی با عدم تحقق پیش‌بینی‌ها و اهداف مواجه بوده‌اند. این مسأله بیانگر آن است که ساختار فعلی بودجه کشور با مشکلات و نارسایی‌هایی مواجه است و ضرورت اصلاح نظام بودجه‌ریزی به جد احساس می شود. مهمترین مشکل و اسیب از دیدگاه جنابعالی با سابقه چند دوره عضویت در کمیسیون های تلفیق بررسی بوجه های سنواتی چه چیزهایی می تواند باشد؟

بودجه کل کشور، برنامه مالی دولت طی یک سال و حاوی پیش‌بینی‌ درآمدها و سایر منابع تأمین اعتبار و برآورد هزینه‌ها برای انجام عملیاتیست  منجر به نیل سیاست‌ها و اهداف‌ قانونی کشور  می شود از این رو رعایت اصول و قواعد علمی و کارشناسی شده در آن امری ضروری  است اما متاسفانه این اصول کمتر در بودجه نویسی کشور لحاظ می شود.

یکی از ایرادهای اساسی قدیمی بودن قوانین موجود برای تصویب لایجه بودجه است؛ متاسفانه تصویب قوانینی مانند قانون برنامه و بودجه که نقش اساسی در بودجه نویسی دارند به پیش از انقلاب باز می گردد و پس از پیروزی انقلاب تغییری در این قوانین حاصل نشده است. این چارچوب که باید اصل اساسی برای تدوین بودجه از سوی دولت باشد باید سال ها قبل مورد بازنگری قرار می گرفت اما با تساهل و کوتاهی از کنار آن عبور شده است. این مشکل باعث شده که هر ساله در زمان تصویب لایحه بودجه یک سری تغییر و تحولاتی در بودجه داشته باشیم که نتیجه آن چیزی جز ناهمخوانی بندها، ردیف ها و جداول بودجه ای نیست. 

راهکار حل این معضل در دست دولت است یا مجلس؟

دو راهکار برای رفع این معضل وجود دارد؛ یا دولت باید لایحه اصلاحی را به مجلس ارائه دهد و یا اینکه خود مجلس در قالب تدوین طرحی ایرادها را مرتفع کند اما متاسفانه همانطور که ابتدا عنوان کردم همیشه با چشم پوشی با این موضوع برخورد شده است و مشکلات هرساله هم این انگیزه را در دولت یا مجالس ایجاد نکرده که برای یکبار این مشکل را رفع کنند تا شاهد این چالش ها در روند بودجه نویسی و تصویب آن نباشیم.

البته موضوع دیگری که نباید فراموش کرد این است که قوانین مرتبط با بودجه سالانه مانند قانون تنظیم مقررات مالی دولت که اتفاقا باید مبنای بودجه نویسی دولت هم قرار گیرد نیز با مشکل های اساسی رو به رو است که در کنار اصلاح قوانین بودجه نویسی و تصویب باید به این مساله نیز توجه کرد.

برداشت های معاونت برنامه‌ریزی درباره بودجه نویسی مبنای علمی ندارد 

البته یک مشکل دیگری که در روند بودجه نویسی و تصویب آن در کشورما دیده می شود برخوردهای سلیقه ای با این دو موضوع است که البته این مضوع را هم تا حدودی می توان به همان قوانین ناقص و مبهم هم مربوط دانست.

ببیند متاسفانه تفسیرها و برداشت های مسئولان معاونت برنامه ریزی دولت درباره بودجه نویسی بعضا مبنای علمی ندارد و بیشتر  ملقمه ای از تفاسیر شخصی است. این رویکرد مشکلات زیادی را متوجه بودجه و تصویب آن در کشور ما خصوصا در سال های اخیر کرده است.

مسئولان اجرایی بیش از آنکه به مبانی علمی  و اقتصادی بودجه نویسی توجه کنند تنها به دنبال ایجاد راه گریز و افزایش آزادی عمل خود هستند به گونه ای که به راحتی و مطابق سلایق خود به راحتی بودجه را تغییر دهند. این درحالیست که در سال‌های گذشته، با الزام دولت به اصلاح نظام بودجه‌ریزی (تبصره 48 قانون بودجه، 1380) و تهیه طرح اصلاح نظام بودجه‌ریزی در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی وقت و پذیرش توصیه‌های صندوق بین‌المللی پول در استفاده از نظام آمارهای مالی دولت و هماهنگ شدن شاخص‌های مالی دولت با شاخص‌های حساب‌های ملی که به منظور برآورد آثار متقابل متغیرهای بودجه با متغیرهای اقتصاد کلان صورت گرفته است. هنوز نظام بودجه‌ریزی کشور با مشکلات مزمن گذشته روبه‌رو بوده و ساختار بودجه دولت نیازمند اصلاحات اساسی است اما رفتار مسئولان اجرایی کشور حکایت کننده عزم و اراده آنها برای سروسامان دادن به این بی نظمی و بی قاعدگی بودجه نیست.

قانون‌گریزی‌های دولت کار را برای مجلس سخت کرده است

بخشی از این رفتارهای دولت را هم می توان به عدم برخورد قاطعانه مجلس با قوه مجریه تفسیر کرد که نه در بخش نظارتی و نه قانونگذاری این اجبار و الزام را برای دولت ایجاد نکرده است

بهرحال برای رفع این معضل چند راه بیشتر وجود ندارد از یک سو باید روند بودجه نویسی در کشور را شکل علمی ببخشیم نباید بودجه را باری به هر جهت بنویسیم. مجلس هم در این چند سال تلاش کرده با تصویب قوانین و ایستادگی در برابر بودجه های ناقص و مبهم دولت تا حدی این معضل را مرتفع کند هرچند قانون گریزی های دولت کار را بسیار سخت کرده است

برای مثال نمایندگان در بودجه سال گذشته مصوب کردند که دولت در قالب ماده 180 بودجه سنواتی بخشی از اعتبارات را برای محرومیت زدایی هزینه کند اما از این میزان تنها 20 درصد از این منابع تخصیص داده شد در اقدامی جالب تر  دولت در بودجه سال جاری این بخش را کلا از لایحه بودجه حذف کرده است.

اینگونه رفتارهای را ناشی از برخوردهای  لجبازانه د ولت با مجلس می دانید یا اساس کارشناسنان و بودجه نویسان دولت تخصص لازم را برای این امر ندارند؟

ببینید بودجه نویسی امروز یک امر کاملا تخصصی و علمی در دنیا به شمار می آید. من می گویم امروز هرکسی که در فرایند بودجه نویسی قرار می گیرد چه نماینده چه دولت باید حداقل چند واحد اصول بودجه نویسی را پاس کرده باشد نمی شود که بدون پشتوانه علمی درست به تدوین یکی از علمی ترین و مهمترین سندهای اقتصادی کشور زد.

اگر قرار باشد هرکسی خود را وارد امر بودجه نویسی کند که نتیجه آن همین بودجه های مبهم و پر از اشکالی است که هرساله شاهد آن هستیم.

نباید دست دولت در بودجه باز گذاشته شود

اقای قادری یک اصلی که در ارتباط با بودجه های سنواتی عنوان می شود بحث انعطاف پذیر بودن بودجه ها است؟ این انعظاف را در چه طیفی می توان تعریف کرد ایا این امر به ابهام آمیز شدن بودجه ها منجر نخواهد شد؟

اصل انعطاف پذیری بودجه یک اصل پذیرفته شده است ولی نباید به گونه ای باشد که دست دولت ها را در بودجه بیش از اندازه باز بگذارد تا باب میل خود اعتبارات را هزینه کرد کنند. 

البته این ایراد به بودجه ما وارد است اما رفع آن نیازمند تامل و دقت زیادی است چون بعضی از دولت ها با این تفسیر که بودجه منعطف نیست آن را مبهم ارائه می دهند تا دستشان باز باشد که خب این مشکل مضاعفی است. از این رو معتقدم کلا باید موضوع بودجه نویسی سریعتر مورد بازنگری قرار گیرد تا این مشکلات در کنار آن مرتفع شود.

بودجه دوساله نظارت بر دولت را کاهش می دهد

طی چند سال اخیر دولت بودجه را با تاخیر های نسبتا زیاد به مجلس ارائه داده است و هربار نیز بهانه ای برای آن آورده است و هیچکدام از انتقادات و فشارها و تذکرات مجلس هم باعث نشده دولت این رویه غلط خود را کنار بگذارد؛ یکی دوسالی است دولت توجیه جدیدی را برای این تاخیرها عنوان می کند و آن اینکه بهتر است بودجه به جای سالانه دوسالانه نوشته شود؟ ارزیابی شما از این ایده دولت چیست؟

طرح چنین ایده هایی نتیجه آن است که افرادی در امر بوجه نویسی کشور دخیلند که هیچ شناختی از اصول و قواعد آن ندارند؛ در همین بودجه یک ساله  اعداد و ارقامی اعلام می شود که با واقعیت فاصله زیادی دارد چه برسد به این که بودجه دوساله نیز تدوین شود و دولت بدون نظارت سالانه هرکاری که می خواهد با بودجه بکند.

یعنی مشکل اساس این ایده را کمرنگ شدن نظارت مجلس بر دولت می دانید؟

کمرنگ شدن نظارت یک ایراد کار است؛ واقعی نبودن چنین طرح هایی ایرادی اساسی تر. برنامه های اقتصادی کشور به سه بخش کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت تقسیم می شود؛ برنامه کوتاه مدت یک ساله و میان مدت ما 5 ساله و بلند مدت نیز 15 یا 20 ساله است. بر این اساس ما چیزی تحت عنوان بودجه دوسالانه نداریم.

این موضوع  که هر مسئول دولتی در زمینه بودجه اظهار نظر کند خوب نیست؛ هم اکنون بودجه نویسی در دنیا تخصصی شده است اما در ایران متاسفانه اقتصاد مانند پزشکی شده است و هر کس یه خودش اجازه می دهد که در این باره اظهار نظر کند. مشکل اساسی بودجه را با دوساله کردن آن نمی توان رفع کرد ابتدا باید ایراادات بودجه نویسی برطرف شود و از سوی دیگر راه های قانون گریزی و تخلف در بودجه بسته شود که این امر نیازمند اصلاح برخی ساختارهای سیاسی کشور است که امیدواریم سریعتر مورد بازنگری قرار گیرد.