جیب سهامداران خالی ، رشد شاخص عالی !

شاخص، یک معیار آماری است که تغییر حرکت و جهت یک اقتصاد یا یک بازار سهام را نشان می‌دهد که درصورت آن، حاصل جمع ارزش بازار شرکت‌های بورسی بوده و در مخرج آن عدد پایه شاخص قرار دارد.

*تاریخ محاسبه شاخص در بورس ایران

بورس تهران از فروردین ماه ۱۳۶۹ اقدام به محاسبه و انتشار شاخص قیمت خود بر مبنای عدد پایه ۱۰۰ و با نام تپیکس کرد که این شاخص، نماگر تغییرات قیمت کل بازار است و به صورت میانگین وزنی محاسبه می شود و در صورتی‌که نماد شرکتی بسته باشد یا برای مدتی معامله نشود، قیمت آخرین معامله آن در شاخص لحاظ می‌ شود و تعداد سهام منتشره شرکت‌ها، معیار وزن‌دهی در این شاخص است که این امر منجر به تأثیر بیشتر شرکت‌های بزرگ در شاخص می‌شود.

در این میان شاخص قیمت و بازده نقدی یا همان شاخص بازده کل  از فروردین ۱۳۷۷ در بورس تهران محاسبه و منتشر شده است. تغییرات این شاخص نشانگر بازده کل بورس است و از تغییرات قیمت و بازده نقدی پرداختی، متأثر می‌شود.

همزمان با راه اندازی نرم افزار جدید معاملات موسوم به”جم” در روز ۱۶ آذرماه، شاخص قیمت و دیگر شاخص های بورسی تغییراتی نسبت به گذشته پیدا کردند؛ به طوری که شاخص بازده نقدی و قیمت از سال۸۷ به عنوان شاخص کل در بورس معرفی شد و در حال حاضر به جای شاخص قیمت، شاخص کل بورس به همراه شاخص صنعت، شاخص بازار اول، شاخص بازار دوم و اخیرا نیز شاخص آزاد شناور و شاخص۳۰ شرکت بزرگ در بورس اوراق بهادار تهران محاسبه می شود.

با این اوصاف طبق قاعده و عرف مرسوم با توجه به نحوه محاسبه شاخص در بورس های معتبر جهان این اندیکاتور معیاری برای بورس وضع اقتصادی یک کشور در مقایسه با سایر کشورهاست اما ظاهراً در بورس تهران این ارتباط منطقی بین رشد شاخص و اقتصاد وجود ندارد کارشناسان دلیل این امر را نوع محاسبه شاخص بورس تهران می دانند که در مطالب فوق الذکر به آن اشاره شد اما برای درک بهتر موضوع به بیان مثالی می پردازیم.

مثال برای درک موضوع

فرض کنیم شرکتهای حاضر در بورس تهران بیش از 400 عدد نیستند بلکه تنها یک شرکت در این بورس وجود دارد که در سال 87 قیمت پایه آن 10 هزار واحد بوده است و طی 4 سال گذشته با برگزاری مجمع عادی سالیانه هر سال 2 هزار واحد سود تقسیم کرده و قیمت فعلی آن 25 هزار واحد است .

طبق فرمول جدیدشاخص یعنی سهامدار این شرکت 150 درصد بازدهی گرفته است این در حالی است که قیمت تنها  از 10 هزار واحد به 17 هزار واحد افزایش یافته و 8 هزار واحد این بازدهی مربوط به سود تقسیمی است که نگاه در گذشته دارد و هیچ ربطی به حال و آینده ندارد .

برای درک بهتر مطلب کافی است شما فرض کنید شرایطی بوجود بیاید و این شرکت ورشکست گردد بطوریکه قیمت سهام آن به صفر نزدیک شود حال شاخص چه عددی را نشان می دهد؟

در این حالت شاخص عدد 8 هزار واحد را نشان می دهد در حالیکه سرمایه شما بطور کامل از بین رفته است ولی این اتفاق در شاخص بطور کامل نمایان نشده و به شما می گوید تنها 68 درصد زیان کرده اید و همواره نشان می دهد که 32 درصد سرمایه شما باقی است.

تعمیم مثال به بورس تهران

حال اگر این مثال را به بورس تهران و شاخص فعلی آن تعمیم دهیم در حالیکه طی 4 سال گذشته حداقل سالیانه بیش از 11 هزار میلیارد تومان سود تقسیم شده یعنی در حال حاضر حدود 45 هزار میلیارد تومان از ارزش بازار مربوط به سود تقسیمی است و با توجه به ارزش کل بازار حدود 7 هزار واحد از شاخص مربوط به این سود است یعنی اگر فردا اتفاقی رخ دهد و سهام تمام شرکت در بورس تهران به قیمت صفر ريال برسد شاخص عدد هفت هزار واحد را نمایش می دهد!!!

سال به سال منحرف تر از پارسال

این گونه محاسبه شاخص زمانی اوضاع را بسیار وخیم تر می کند که سالهای بیشتری از عمر آن بگذرد و تأثیر سودهای تقسیمی در آن تشدید شود و بدین ترتیب انحراف از واقعیت به صورت مداوم بیشتر می شود . این در حالی است که  تنهاسود تقسیمی چهار سال مالی منتهی به 29 اسفند 86 و 87 و 88 و 89 در این شاخص تاثیر داده شده و هرچه تعداد سالها بیشتر شود انحراف بزرگتر می گردد به گونه ای که بازدهی صندوقهای سرمایه گذاری مشترک و سهامداران هر روز از شاخص عقب می افتد و طبق نظرسنجی بورس نیوز حدود 85% فعالین بورس طی شش ماه اول سال جاری یا زیان کرده اند یا تنها سرمایه خود را حفظ کرده اند اما شاخص همچنان سربالاست و اصلا نیت سر به زیر شدن ندارد چون ذات آن بدور از سر به زیری است .

شیوه کنترل شاخص

نکته بعدی این است که اگر در اقتصاد حالتی رخ دهد که رکود ایجاد شود و قرار باشد شاخص مصنوعی کنترل شود تنها با کمک 20 شرکت بزرگ بورس که سهام شناور نسبتاً کمی هم دارند70% درصد وزن شاخص قابل کنترل است .

به عبارت دیگر اگر مابقی شرکتها (حدود 400 شرکت) قیمتی برابر صفر ريال پیدا کنند شاخص بورس در همان حالت مثال اول از 25 هزار واحد تنها به 20 هزار واحد تقلیل می یابد این در حالی است که 400 شرکت عملاً نابود شده اند اما شاخص تنها 20 درصد افت را نمایش می دهد.

البته حمایت از سهام این 20 شرکت بزرگ بدلیل شناوری پایین و سهامداری اکثر آنها توسط نهاد های دولتی براحتی با مبالغ کم قابل کنترل است که مثال بارز آن رشد شاخص طی شهریور ماه سال جاری تنها با تغییر قیمتی خیلی کوچک در نماد این 20 شرکت می باشد.

با توجه به فهم و درک نگارندگان این مقاله روش محاسبه شاخص با این فرمول تنها انحراف از واقعیت است که فقط نگاه به گذشته دارد و از آینده هیچ نشانه ای ندارد و وسیله ای است برای توجیه اوضاع اقتصادی نه معیاری برای سنجش آن .