مهر: بورس برق در انتظار تولد

بعداز طرح همچنان در دست اجرای بورس نفت که کماکان وزارتخانه‌های اقتصاد و نفت برای راه‌‌اندازی و مدیریت آن در حال چانه ‌زنی هستند، وزارت نیرو نیز به فکر شفاف شدن معاملات برق در قالب بورس برق افتاده و آخرین گزارشها از راه اندازی این بورس در مهرماه سال 87 حکایت دارد.

وزارت نیرو برای مقدمه چینی 4 سال پیش بازار برق را راه‌اندازی کرد تا با فعالیت زیرنظر هیئت تنظیم بورس، مبادلات را شفاف تر و زمینه حضور خارجی ها را در این عرصه رقابتی فراهم کند. یکسال بعد هم فعالیتهای مقدماتی برای تشکیل بورس برق آغاز شد.

بازار برق ایران 3 سال قبل با استفاده از تجارب ایرانیان مقیم آمریکا و خبرگان انگلیسی در ایران شکل گرفت و هم اکنون مراحل رشد و نبوغ خود را طی می کند؛ این در حالی است که ایده شکل ‌گیری بازار برق در همه کشورهای جهان با این دیدگاه که برق یک کالای قابل خرید و فروش است، پیگیری شده است.

به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، هر کالایی حامل خدمات و خاصیتی است که مصرف‌کننده به آن نیاز دارد و برای دریافت آن حاضر است مبلغی را پرداخت کند. به این معنا که هرچه این خدمات و خاصیتی که در کالا وجود دارد با کیفیت تر باشد ارزش آن نیز به مراتب ارتقا می یابد.

این درحالی است که برق کالایی است که با توجه به استاندارد‌های خاصی تولید شده و کیفت آن نیز از طریق همین استاندارد‌ها مشخص می شود. برای تبدیل برق به یک کالا باید شکل گیری بازار برق در کشور را تسهیل کرد و به نوعی برق را تبدیل به کالایی کرد که با ایجاد شرایطی که تولید و مصرف برق بر اساس نیازهای اقتصادی انجام شود به حیات خود ادامه دهد؛ اما چنین شرایطی در ایران با کاهش نقش دولت در تولید و مصرف می توان به این ایده جامه عمل پوشاند.

با ابلاغ سیاستهای کلی اصل 44 قانون اساسی توسط مقام معظم رهبری و استارت خوردن امر خصوصی سازی در صنعت برق با واگذاری امور به بخش خصوصی و نیز نیروگاهها چنین شرایطی در کشور در حال شکل گیری است. اما ایجاد شرایطی که تولیدکنندگان غیردولتی از طریق بازار، برق خود را بفروشند و مصرف‌کنندگان عمده نیز از این بازار برق مورد نیاز خود را خریداری کنند، برای کامل شدن این طرح لازم است.

به اعتقاد کارشناسان، اگر هدف تشکیل یک بازار برق مبتنی بر عرضه و تقاضا با حداکثر بهره ‌برداری از منابع اقتصادی کشور برای ایجاد ارزش افزوده بیشتر باشد، باید شرایط مناسب برای توسعه بازار فراهم شود. از سوی دیگر شرایط مناسب برای یک بازار برق، افزایش سرمایه ‌گذاری بخش خصوصی و رشد عرضه و تقاضای واقعی در این بازار است. در صورت وجود چنین شرایطی بورس یا بازار برق در کشور فعال می شود.

رضا ریاحی، معاون بازار برق ایران در این خصوص معتقد است که بازار برق از نظر ماهیت، بحثی فنی و اقتصادی است و چون مسائل اقتصادی آن به جامعه باز می گردد به همین منظور نمی تواند منفک از مسائل و سیاستگذاری های اقتصادی جامعه در کلان کشور باشد، به همین دلیل ماهیت بازار برق در کشورهای مختلف متفاوت است.

به گفته وی، هر کشوری به فراخور سیاستها و استراتژی های کلان در بعد اقتصادی و مسائل فنی نیروگاهها متفاوت است؛ این به این معنی نیست که کشور ما فارغ از سایر بازارهای برق از صفر آغاز به کار کرده است، بلکه، بازار برق برخی کشورها مورد مطالعه قرار گرفته و پس از جمع بندی و با توجه به شرایط کشور در این راستا قوانین و مقرراتی وضع شده است.

بورس یا بازار برای برق؟

محمدحسین جاویدی، دبیر و عضو هیئت تنظیم بازار برق راه اندازی بورس برق را تا مهرماه آتی عملی نمی داند.

وی در این رابطه می افزاید:معاملات در بازار برق به صورت روزانه صورت می ‌گیرد؛ اما با تشکیل بورس امکان خرید و فروش طولانی مدت و به عبارت دیگر پیش خرید و پیش فروش فراهم خواهد شد و این مزیتی است که ‌منجر به� ایجاد امنیت خاطر برای مشتریانی می ‌شود که از افزایش قیمت در مدت زمان طولانی نگرانند.

جاویدی ایجاد امکان خرید و فروش در منابع و حجمهای کمتر را از دیگر مزایای تشکیل بورس برق عنوان می ‌کند و می گوید: در حال حاضر در بازار برق نیروگاهها به صورت عمده و کلی خرید و فروش می ‌شوند و تنها بخش خصوصی قادر است به صورت محدود معامله خرد انجام دهد؛ اما بورس برق با خرید و فروشهای خرد قطعا باعث تعادل قیمتی خواهد شد.

وی افزود: محدودیت معاملات به خرید و فروشهای داخلی حداقل در سالهای اول تشکیل بورس برق، از دیگر پیش بینی ‌های جاویدی برای آینده این بورس است.

دبیر هیئت تنظیم بازار برق می ‌گوید: پس از گذشت 2 تا 3سال این امکان فراهم خواهد آمد که کشورهای همسایه هم وارد معاملات بورس برق ایران شوند هرچند که تحقق چنین امری نیازمند ایجاد بسترهایی از جمله تقویت شبکه‌های انتقال با کشورهای مجاور است؛ چراکه در حال حاضر به رغم وجود شبکه‌ های انتقال، ظرفیت مبادله چندان قابل ملاحظه نیست. به عبارت دیگر بورس برق ایران تا مدتها منطقه‌ای خواهد بود.

با این حال جاویدی معتقد است: افتتاح بورس برق، باتوجه به اینکه اولین بورس در منطقه است فرصت مناسبی برای ایران خواهد بود تا قوانین بازار خود را به کشورهای دیگر تحمیل کند.

هم اکنون انگیزه و رغبت لازم برای مشارکت بخشهای غیردولتی در سرمایه ‌گذاری در صنعت برق فراهم شده است.

یارانه ‌ها و بازار برق

شفاف‌سازی هزینه‌ها و درآمدها در بخش تولید و مصرف برق رویکرد اصلی برای ایجاد بازار برق است. در حال حاضر بازار برق ایران در دو سوی تولید و مصرف با حجم بزرگ و عظیم دولت در حال کار است. در این بازار تعرفه‌ها از سوی دولت تعیین می شود و براساس این تعیین تکلیف یارانه پرداخت می ‌شود. اینکه هدف از پرداخت یارانه‌ها چیست ناشی از سیاست‌های دولتها مشخص و پیگیری می کنند.

فارغ از سیاستهایی که دولتها پیش می گیرند باید شرایطی ایجاد شود که هزینه‌ها، درآمدها و سود در بخش برق شفاف باشد. دولت نظارت کند که سیاستهای یارانه ‌ای به رانت تبدیل نشده و آثار واقعی و مؤثری بر بخشهایی که یارانه‌ برای تقویت آنها پرداخت می ‌شود، داشته باشد.

این درحالی است که در بودجه سال 86 با تصویب نمایندگان مجلس شفاف ‌سازی پرداختها و هزینه‌ها در بخش برق هدف گرفته شده؛ ولی هنوز اجرای آن به نحو موثری نشانه‌ های خود را در بخش برق نشان نداده است.

به اعتقاد مسعود حجت، مدیرعامل شرکت مدیریت شبکه برق ایران در این زمینه تاکید می ‌کند در حال حاضر بازار برق یک بازار متمرکز است و تشکیل بورس برق در مرحله بعدی است.

وی می افزاید: اقدامات اولیه تشکیل بورس برق از جمله تدوین اساسنامه این بورس، انجام شده است. تهیه اساسنامه صدور مجوزهای قانونی انجام شده و در حال پیگیری است. در واقع بازار هم اکنون بصورت آزمایشی در حال کار است تا مشکلات سخت افزاری و نرم افزاری آن برطرف شود.

به گفته حجت، یک ضرورت راه اندازی بورس برق به منظور تحقق اهداف اصل 44 قانون اساسی صورت می ‌گیرد. از سالهای قبل، مقدمات خصوصی ‌سازی صنعت برق انجام شده که مهمترین قدم در راه خصوصی ‌سازی، مستقل شدن بخش تولید، توزیع و انتقال است.

مدیرعامل شرکت مدیریت شبکه برق ایران تصریح کرد: امروز در بازار متمرکز، تولیدکنندگان برق را در مناقصه به خریداران می ‌فروشند. در این داد ‌‌و‌ستد هنوز دولت واسطه است و تلاش ما این است که این حضور کاهش یابد.

به گفته وی این امر به این سو حرکت می کند تا زمانیکه عرضه کننده و مصرف کننده بطور مستقیم به داد و ستد برق بپردازند و دولت در واقع تنها بر این بازار نظارت کند. با رسیدن به این شرایط در واقع بورس برق به معنای واقعی و امروزی آن تشکیل خواهد شد.

این مقام مسئول در وزارت نیرو حضور بخش خصوصی در بازار برق را محدود عنوان می کند و می گوید: سه نیروگاه خصوصی برق تنها تولید کنندگان در بازار است؛ این درحالی است که رقابت میان تولیدکنندگان برق از انرژی های فسیلی و نیروگاههای آبی نیز روند خوبی را طی می کند.

وضعیت هوا و بازار برق

در بازار، برق از تولید کننده برای زمان معینی خریداری می ‌شود و در صورت تغییر اوضاع جوی� و سردی و یا گرمی هوا، تقاضا کاهش و یا افزایش می یابد. چراکه مصرف برق رابطه مستقیمی با میزان دمای هوا دارد و هر میزان که دمای هوا کاهش یابد و هوا سردتر شود مصرف برق کاهش می یابد و این موجب می شود که مصرف برق در زمان تحویل به متقاضی کاهش یابد. در چنین شرایطی عرضه کننده هزینه‌های آمادگی برای عرضه برق را از خریدار دریافت می کند و هزینه‌ های تولید برق به وی پرداخت نمی شود.

در چنین شرایطی اگر تولید کننده در زمان عرضه آماده تولید و تحویل برق نباشد، هزینه‌ ای بابت آمادگی به وی پرداخت نمی شود. این مسئله که تولید کننده آماده تولید است توسط مدیریت شبکه برق بررسی می شود. در واقع تولید کننده و مصرف کننده باید با توجه به پیش‌بینی ‌هایی که از بازار و دمای هوا دارند خود را برای مبادله برق در موعد مقرر آماده کند.

بر این اساس، این بازار به یک ساختار قوی برای پیش‌بینی وضع هوا نیاز دارد و در عین حال به شناخت از این بازار و پیش‌ بینی از زمان� واردشدن مصرف کنندگان و یا تولید کنندگان جدید به بازار برق نیز امری ضروری به نظر می رسد.

بخش خصوصی و بازار برق

بخش خصوصی در بازار برق ایران هنوز نوپاست. در حال حاضر سه تولیدکننده� دارای نیروگاههای خصوصی در بازار، برق می فروشند. از برنامه 5 ساله سوم توسعه اقتصادی کشور، تشویق سرمایه‌ گذاری بخش خصوصی در تولید برق، مدیریت و احداث نیروگاه در کشور شروع شد؛ ولی با وجود تصویب نمایندگان مجلس به دلیل فقدان شرایط، سرمایه گذاری در این بخش به کندی انجام شد. سرمایه گذاری بصورت خصوصی کامل و یا محدود با تاخیر در کشور رواج یافت و یک دلیل عمده آن تضمینهایی بود که بخش خصوصی مطالبه می کرد. بخش خصوصی خواستار آن بود که هم اصل و هم سود سرمایه وی تضمین شود و این پس از 8 سال به راه‌ اندازی سه نیروگاه منجر شده است.

به اعتقاد کارشناسان، حضور وسیع و گسترده دولت در بخش برق و نبود شفافیت در این بازار یک دلیل عمده بی علاقگی‌ بخش خصوصی به وارد شدن به این بازار است. با توجه به این مسئله ضرورت تسریع در اجرای مصوبه مجلس در بودجه سال جاری برای شفاف سازی پرداخت یارانه در صنعت برق و واگذاری نیروگاههای دولتی به بخش خصوصی ضروری است.

شاید بتوان گفت تا زمانیکه سهم دولت در بخش تولید و عرضه کاهش نیابد، نمی توان امیدوار بود که صنعت برق در ایران به یک بازار زنده و فعال مجهز شود. البته سیاستهای اصل 44 قانون اساسی که در اقتصاد کشور عملیاتی شده با چنین هدفی در حال اجرا است.�