آیا ایران می‌تواند تنگه هرمز را مسدود کند؟

به گزارش تابناک، اين طرح داراي يك ماده واحده است، که مطابق این ماده واحده دولت جمهوری اسلامی ایران موظف می‌شود تا بر اساس حق حاکمیت خود از عبور نفت‌کش‌هایی که نفت خود را به مقصد کشورهای طراح تحریم نفتی علیه ایران ( اتحادیه اروپا، آمریکا و اسرائیل غاصب)، حمل می‌کنند، جلوگیری نماید.

همچنین بر اساس گزارشات، این طرح دو فوریتی تا پایان روز گذشته به امضای 100 نفر از نمایندگان مجلس رسیده است و هماهنگی‌هایی در این خصوص با وزارت خارجه صورت گرفته است.

روزانه حدود 17 میلیون بشکه نفت با عبور از تنگه هرمز روانه بازارهای بین‌المللی می‌شوند. در حالی که هنوز مشخص نیست که آیا این طرح قطعاً به تصویب مجلس خواهد رسید یا خیر، و آیا بعد از آن شورای نگهبان قانون اساسی مصوبه مجلس را تایید خواهد کرد یا نه، پیش از این مقامات پنتاگون اعلام کرده بودند که ایران به لحاظ نظامی توانایی بستن تنگه هرمز را به شکل موقت دارد.

قبل از شروع تحریم‌ها نیز سخنان بسیاری بر سر بستن تنگه هرمز از سوی مسئولین شنیده می‌شد. ارسلان فتحی پور، رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس چندی پیش بیان کرده بود که: اگر تحریم‌ها اجرا شود حتی یک قطره نفت از تنگه هرمز عبور نخواهد کرد. مقامات بلند پایه نظامی نیز بارها در این خصوص هشدار داده بودند که با اجرای تحریم‌ها تنگه هرمز بسته خواهد شد.

بستن تنگه هرمز از دو جنبه قابل بررسی است: یکی از جنبه حقوق بین‌الملل و دیگری از جنبه سیاسی و ژئوپلیتیک.

بر اساس معاهدات بین‌الملل و کنوانسیون حقوق دریاها 1958 که ایران رسماً به آن پیوسته است، تنگه هرمز جزو آبراه‌های بین‌المللی است که شامل حق عبور بی ضرر کشتی است. کنوانسیون 1982 عبور ترانزیت را نیز به این مقوله اضافه کرده که البته ایران به شکل رسمی به عضویت آن در نیامده است.

به نظر می‌رسد آنچه که نمایندگان مجلس به عنوان طرح مسدود نمودن تنگه هرمز ارائه کرده‌اند، مستلزم متوقف ساختن و بازرسی شناورهایی است که قصد عبور از تنگه هرمز را دارند. بر اساس قوانین بین‌الملل، این امر تنها زمانی امکان پذیر است که کشور مجاور آبراه در گیر یک جنگ با کشوری ثالث باشد و در این شرایط می‌تواند از حق بازرسی سایر شناورها حتی در آب‌های آزاد بین‌المللی استفاده کند.

با توجه به اینکه ایران رسماً درگیر جنگ نیست، بر اساس قوانین بین‌الملل شناورهایی که قصد عبور از تنگه هرمز را دارند، می‌توانند با رعایت شرایط عبور بی ضرر (عبوری که مخل نظم، آرامش و امنیت کشور مجاور نباشد) از این آبراه عبور کنند و هرگونه ایجاد اخلال در عبور و مرور آن‌ها خارج از دریای سرزمینی موجب مسئولیت بین‌المللی کشور خواهد بود. هرچند ایران در محدوده آب‌های داخلی خود توان انجام این امر را دارد، اما این اقدام در خارج از آب‌های سرزمینی تنگه هرمز به هیچ وجه امکان پذیر نیست (بخشی از تنگه در آب‌های سرزمینی کشور عمان قرار دارد که تا چند دهه قبل عبور شناورها از این مسیر انجام می‌شد).

بنابراین طرح بستن تنگه هرمز با توجه به قوانین و عرف بین‌الملل برای ایران امکان پذیر نیست و طرح مجلس عملاً حتی در صورت تصویب نیز قابل اجرا نخواهد بود (ایران عضو رسمی کنوانسیون حقوق دریاها 1958 است).

اما از یک نگاه ژئوپلیتیک این امر کاملاً متفاوت است. پیش از این تصور بر آن بود که غرق کردن شناور در تنگه هرمز این امکان را به ایران می‌دهد تا این تنگه را مسدود سازد. این امر بایستی دقیق‌تر بررسی شود:

عمق متوسط خلیج فارس ۳۰ الی ۳۵ متر می‌باشد که عمیق‌ترین نقطه آن در تنگه هرمز واقع شده و بالغ بر ۹۰ متر است که در سمت دریای عمان عمق تنگه افزایش پیدا می‌کند. با توجه به طول ۲۶.۵ مایلی تنگه و همچنین با توجه به اینکه بزرگ‌ترین نفت‌کش‌های موجود ۳۵۰ متر طول و نهایتاً ۴۰ متر ارتفاع دارند، برای مسدود کردن تنگه به وسیله غرق کردن شناورها، باید بالغ بر ۱۰۰ نفت‌کش غول پیکر در تنگه غرق شود که عملاً ممکن نیست.

در اینجا باید گفت بستن تنگه هرمز تنها به یک روش امکان‌پذیر است و آن استفاده از جزایر ایرانی و آب‌های داخلی برای تسلط بر آن است. جزاير لارك، قشم، هرمز، هنگام و در ادامه جزاير تنب بزرگ و كوچك و ابوموسي، توانمندي ایران برای مسلط شدن بر تنگه با عملیات نظامی را تقويت نموده و تنگه هرمز را همچنان در حاکمیت ایران قرار می‌دهد.

در نتیجه بایستی گفت بستن تنگه هرمز با تصویب طرح در مجلس به اجرا در نمی‌آید، بلکه در این میان توانمندی ایران برای انجام مانور و در اختیار گرفتن وضعیت در این آبراه است که می‌تواند عملاً موجب بسته شدن تنگه هرمز شود. شاید اشاره مقامات پنتاگون به توان ایران به لحاظ نظامی برای بستن تنگه به شکل موقت، اشاره به همین امر دارد.

"مايكل كلارك " رئيس موسسه رويال يونايتد سرويس در این باره گفته است "در صورت ايجاد تنش در تنگه هرمز، ايران اين تنگه را مسدود نخواهد كرد ولي ناامن كردن اين تنگه بسيار بدتر از بستن آن است چون تانكرهاي بزرگ نفتي ديگر امنيت لازم براي عبور از اين آبراه را نخواهند داشت."

در نتیجه باید گفت، اقدام ایران برای مسدود کردن تنگه هرمز، نه به شکل کامل بلکه با استفاده از تاکتیک‌های نظامی در این آبراه امکان پذیر است و طرح مجلس بیشتر جنبه تقویت این امر را می‌تواند مد نظر داشته باشد.