آشنايي با بازارهاي مالي تركيه

در نتيجه اصلاحات اقتصادي و بر پايه اصول بازار آزاد و با جهت‌گيري بين‌المللي، اقتصاد تركيه طي 20سال گذشته داراي متوسط رشدي معادل 5درصد بوده است كه اين يك ركورد در بين كشورهاي اتحاديه اروپا به شمار مي‌رود.

از سال 1945 تا 1980، يعني دوره قبل از اصلاحات، سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي در تركيه تنها 288ميليون دلار بود، سپس از سال 1980 قوانين آزاد سرمايه‌گذاري خارجي برقرار شد كه براساس آن، كشور تركيه تفاوتي بين سرمايه‌گذاران خارجي و داخلي قائل نبود و كليه امكانات موجود را در اختيار دو طيف خارجي و داخلي قرار مي‌داد و تا دسامبر سال 1999، يعني طي 19 سال، 25ميليارد دلار مجوز سرمايه‌گذاري خارجي صادر كرد.

در حال حاضر حدود 5هزار شركت خارجي در چرخه اقتصادي تركيه به‌طور فعال مشاركت دارند. بخش بانكداري تركيه نيز در سال‌هاي اخير و همراه اصلاحات اقتصادي، پيشرفت قابل توجهي داشته تا اقتصاد تركيه به سمت آزادي پولي و مالي بيشتري حركت كرده و خود بانك‌ها نيز در زمينه ساختارهاي سازماني و كيفيت خدمات تغييرات مهمي را به نمايش گذارند.

بازار- سرمايه- در تركيه ريشه در نيمه دوم قرن نوزدهم ميلادي دارد. اولين بازار سرمايه در امپراتوري عثماني تحت نام Dersaadet Securities Exchange و در پي جنگ جزيره كريمه افتتاح شد. اين بازار همچنين عرصه‌اي را براي سرمايه‌گذاران اروپايي فراهم آورد كه به‌دنبال بازدهي بالاتر در بازارهاي سرزمين پهناور عثماني بودند. در پي اعلام جمهوري تركيه مبني بر منسوخ شدن امپراتوري عثماني، قانون جديدي در سال 1929 وضع شد كه بازار سرمايه نوپاي تركيه را تجديد ساماندهي كرده و موجب شد بورس تركيه تحت نام بورس اوراق بهادار و معاملات سهامي و ارزي استانبول شروع به كار كند. اين بورس ابتدا بسيار فعال شد ولي به‌زودي تحت‌تأثير ركود 1929 و جنگ جهاني دوم قرار گرفت.

اما طي دهه‌هاي بعدي شركت‌هايي كه خواهان عرضه سهام به مردم بودند، افزايش پيدا كرد‌ و از طرفي بين مردم نيز تقاضاي بالايي براي اين شركت‌ها به‌وجود آمد كه هم شامل افراد و سهامداران حقيقي و خرد مي‌شد و هم سرمايه‌گذاران نهادي. در سال 1981قانون بازار سرمايه تصويب شد و يك سال بعد بدنه تشكيل‌دهنده هيات بازار سرمايه انتخاب شد و اين هيات در آنكارا كار خود را آغاز كرد.

حكم جديدي نيز در سال 1983 صادر شد كه در پي بهبود وضعيت معاملات اوراق بهادار در تركيه بود. درست يك سال بعد، در اكتبر 1984 قوانين تاسيس و نحوه كار بورس اوراق بهادار در مجله رسمي به چاپ رسيد. آيين‌نامه‌ها ي مربوط به داير كردن و راه‌اندازي بورس هم در جلسه فوق‌العاده‌اي تنظيم شد و بورس اوراق بهادار و مجمع عمومي آن رسما در پايان 1985 كار خود را شروع كردند.

اما بورس اوراق بهادار استانبول در سال 1986 افتتاح شد. ISE تنها بازار اوراق بهادار تركيه است كه تسهيلات معاملاتي را براي اوراق سهام، اوراق قرضه، اوراق بهادار بخش خصوصي، اوراق بهادار خارجي و گواهينامه‌هاي معاملات املاك فراهم مي‌كند.
آقاي عثمان بيرسن (Osman Birsen) به‌عنوان رئيس سازمان در 25 اكتبر 1997 برگزيده شده است. سازمان بورس اوراق بهادار استانبول مستقل بوده و از نظر مالي نيز خودگردان است. اين سازمان، هيأت‌مديره‌اي 7 نفره دارد كه مديرعامل يا رئيس سازمان را براي 5 سال انتخاب مي‌كند. اين سازمان درآمدهاي خود را از محل كارمزد معاملات، حق درج شركت‌هاي ليست شده و ساير خدمات متفرقه به دست مي‌آورد. سود ناشي از فعاليت‌هاي مؤسسه نيز انباشته مي‌شود تا براي تعهد خريد‌هاي آينده يا افزايش سرمايه به كار گرفته شود. همچنين هيچ سودي بين اشخاص ثالث تقسيم نمي‌شود.

انواع بازارها در بورس استانبول

در بورس اوراق بهادار تركيه انواع مختلفي از بازارها وجود دارد كه مي‌توان گفت همه آنها در يك دسته بندي اصلي سه‌تايي جاي مي‌گيرند: الف - بازار سهام ب - بازار بين‌المللي ج- بازار اوراق قرضه و اسناد

بازار سهام

1- بازار ملي‌National Market‌: در اين بازار شركت‌هايي كه شرايط پذيرش در بورس را دارا بوده و از طرفي گردش معاملاتي بالايي داشته باشند، عضو هستند.

2- بازار ملي ثانويه ‌Second National Market‌: اين بازار نيز در جهت عمليات تامين سرمايه براي بنگاه‌هاي تجاري متوسط و كوچك فعاليت مي‌كند. با توجه به پتانسيل اين نوع شركت‌ها، انتظار رشد بالايي ‌ براي آنها متصور است.

3- بازار اقتصاد جديد‌New Economy Market‌ : اين بازار به‌دنبال عمليات فاينانس شركت‌هاي مربوط به فناوري اطلاعات از توليدات چند رسانه‌اي گرفته تا كامپيوتر و سخت افزار و نرم افزار است.

4- بازار ETF يا Exchange Traded Funds: براي مبادله برگه‌هاي صندوق‌هاي سرمايه‌گذاري تاسيس شده است.

5- بازار شركت‌هاي تحت نظر و مراقبت ‌watching list‌: در اين بازار اوراق بهادار شركت‌هايي مورد مبادله قرار مي‌گيرد كه به دلايلي مثل تخلفات احتمالي، عدم‌افشاي كامل و به موقع، ارائه ناقص اطلاعات مربوط يا معاملات مشكوك، از طرف بورس نياز به مراقبت و نظارت بيشتري دارند. اين بازار به‌وجود آمده تا در راستاي حفظ حقوق سهامداران كار كند و معاملات اين شركت‌ها را از شركت‌هاي عادي مجزا كند، چراكه امكان حذف اين شركت‌ها از ليست شركت‌هاي بورسي وجود دارد.

6- بازار عمده فروشي يا معاملات عمده Wholesale‌: در اين بازار هر سهمي را كه در بازار ملي يا بازار ملي ثانويه داد و ستد نشود، مي‌بينيم.

البته اين بازار، سهام را در حجم بالا معامله مي‌كند. همچنين عرضه اوليه سهام به بورس هم از همين بازار صورت مي‌گيرد مانند زماني كه شركت‌ها خصوصي‌سازي‌ شده و سهام آنها براي اولين بار به بورس مي‌آيد. معامله عمده در زمينه سهام شركت‌هاي خارج از بورس نيز در اين بازار مجاز است.

7- بازار كوپن حق تقدم‌ Rights Coupon Market‌: بازاري براي داد و ستد گواهينامه يا كوپن‌هاي حق تقدم كه براي افزايش سرمايه استفاده مي‌شود.

بازار بين‌المللي

در سال 1997، با پذيرش اوراق قرضة بين‌المللي منتشره توسط «نايب رئيس خزانه‌داري» جهت داد و ستد در خارج از كشور، «بازار اوراق قرضه و اسناد بين‌المللي» كار خود را شروع كرد. سپس «بازار رسيدهاي سپرده‌گذاري» بازار بين‌المللي بورس استانبول با داد و ستد رسيدهاي سپرده‌گذاري سهام منتشره در سطح جهان فعاليت خود را آغاز كرد. در حال حاضر رسيدهاي سپرده‌گذاري بزرگترين بانك قزاقستان به نام (Kazkommertsbank) در«بازار رسيدهاي سپرده‌گذاري بين‌المللي» و اوراق قرضة اروپا به نام (Eurobond) كه توسط دولت جمهوري تركيه منتشر مي‌شود در «بازار اوراق قرضه و اسناد بين‌المللي» معامله مي‌شود. تمام عمليات اين بازار برحسب دلار آمريكا بوده و امور تسويه آن از طريق Citibank و Euroclear و از طريق سپرده‌گذاري مركزي تركيه به نام «تاكاس بانك (Takasbank)» صورت مي‌گيرد.

بازار اوراق قرضه و اسناد

«بازار اوراق قرضه و اسناد»، بازار متشكلي را براي داد و ستد اوراق بهاداري كه درآمد ثابت دارند مانند اوراق قرضه دولت و سازمان خصوصي‌سازي‌ و اوراق قرضه دولتي و همچنين موافقتنامة بازخريد / موافقتنامة بازخريد معكوس (repo/reverse repo) فراهم مي‌آورد كه خود شامل 3 بخش است: بازار موافقتنامه‌هاي بازخريد و بازخريد معكوس، بازار خريد و فروش يكجا، بازار دارايي‌هاي غيرمنقول و مستغلات كه براي تامين مالي طرح‌هاي ساختماني از محل منابع موجود در بازار سرمايه صورت مي‌پذيرد.

بورس ابزار مشتقه تركيه‌

بورس ابزار مشتقه تركيه Turkish Derivatives Exchange كه مراحل تاسيس آن به سال 2002 برمي گردد، با نام اختصاري TURKDEX در سال 2005 شروع به كار كرد. اين بورس به‌دنبال ايجاد، ابداع و گسترش ابزارهاي مالي است كه كار پوشش ريسك را براي سرمايه‌گذاران انجام دهد. ابزار‌هاي مشتقه مورد معامله اين بازار عبارتند از: فيوچرز ارز (دلار آمريكا)، فيوچرز ارز (يورو)، فيوچرز (قراردادهاي آتي) نرخ بهره 91 روزه، فيوچرز (قراردادهاي آتي) نرخ بهره 365 روزه.