صندوق‌های سرمایه‌گذاری درآمد ثابت مبتنی بر صدور و ابطال چگونه کار میکنند؟

بورس‌نیوز:

تفاوت کلیدی این صندوق‌ها با صندوق‌های قابل‌معامله (ETF) در مکانیزم ورود و خروج سرمایه است؛ در این مدل، سرمایه‌گذار واحدهای صندوق را مستقیماً از طریق سامانه یا شعب مدیر صندوق (با قیمت صدور) خریداری کرده و در زمان خروج، آن را مستقیماً به خود صندوق (با قیمت ابطال) می‌فروشد و هیچ نیازی به انجام معامله در پنل‌های کارگزاری ندارد. ارزش‌گذاری این واحدها بر اساس «ارزش خالص دارایی‌ها» یا NAV در پایان هر روز کاری محاسبه می‌شود.

بخش اول: مفاهیم و مبانی ساختاری

در این بخش به مفاهیم و مبانی ساختاری صندوق‌های درآمد ثابت صدور و ابطالی می‌پردازیم:

معماری صندوق‌های درآمد ثابت

صندوق‌های سرمایه‌گذاری با درآمد ثابت، به‌عنوان لنگرگاه امن بازار سرمایه شناخته می‌شوند. بر اساس ابلاغیه‌های سازمان بورس و اوراق بهادار، این صندوق‌ها موظف‌اند ترکیب دارایی‌های خود را به‌گونه‌ای تنظیم کنند که حداقل ریسک متوجه سرمایه‌گذاران شود. ساختار حقوقی این صندوق‌ها شامل ارکانی چون مدیر صندوق، متولی، ضامن نقدشوندگی و حسابرس است که استقلال این ارکان، شفافیت و امنیت سرمایه‌گذاری را تضمین می‌کند.

مکانیسم «صدور و ابطال» در برابر «قابل‌معامله (ETF)»

در بازار سرمایه، صندوق‌ها از منظر نحوه معامله به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند. در صندوق‌های ETF، عرضه و تقاضای بازار می‌تواند قیمت هر واحد را دچار حباب مثبت یا منفی کند. اما در صندوق‌های مبتنی بر صدور و ابطال، این ریسک کاملاً حذف شده است.

فرایند به این شکل است:

• صدور (خرید): سرمایه‌گذار پول را به‌حساب بانکی صندوق واریز می‌کند. مدیر صندوق بر اساس NAV روز بعد (معروف به NAV صدور)، تعداد واحدهای متناسب با مبلغ واریزی را به نام سرمایه‌گذار ثبت می‌کند.

• ابطال (فروش): سرمایه‌گذار درخواست ابطال می‌دهد. مدیر صندوق بر اساس NAV روز کاری بعد (معروف به NAV ابطال)، معادل ریالی واحدها را محاسبه کرده و پس از کسر کارمزدهای احتمالی، به‌حساب بانکی سرمایه‌گذار واریز می‌کند.

بازده خالص مهم‌تر از هزینه‌های ظاهری است

در ارزیابی هر ابزار مالی، تمرکز بر رقم‌های کوچکِ هزینه‌ای می‌تواند گاهی تصویر کلی را مخدوش کند. آنچه واقعاً اهمیت دارد، بازده خالص نهایی است؛ یعنی مجموع عملکرد سرمایه پس از محاسبه همه هزینه‌ها.

اگر صندوق بتواند بازدهی باثبات، نقدشوندگی مناسب و آرامش ذهنی ارائه دهد، هزینه‌های کوچک اولیه اهمیت بسیار کمتری خواهند داشت. بسیاری از سرمایه‌گذاران حرفه‌ای به‌جای توجه افراطی به یک هزینه محدود، تمرکز خود را روی «تصمیم درست در بلندمدت» می‌گذارند؛ تصمیمی که ثبات، پیش‌بینی‌پذیری و کارایی را تضمین کند.

ازاین‌جهت، صندوقی با ساختار هزینه‌ای شفاف و حداقلی، انتخابی منطقی و هوشمندانه محسوب می‌شود.

بخش دوم: سازوکار عملیاتی و مالی

در این قسمت به شرح سازوکار اقتصادی صندوق می‌پردازیم:

مکانیسم ارزش‌گذاری و محاسبه NAV

ارزش خالص دارایی‌ها قلب تپنده صندوق‌های صدور و ابطالی است. در صندوق‌های صدور و ابطالی، ما معمولاً با دو نوع NAV روبرو هستیم:

• NAV صدور: معمولاً اندکی بالاتر از NAV آماری است تا هزینه‌های ورود سرمایه‌گذار جدید (مانند کارمزد خرید اوراق جدید توسط مدیر صندوق) به سرمایه‌گذاران قبلی تحمیل نشود.

• NAV ابطال: ارزش واقعی دارایی‌ها پس از کسر هزینه‌های خروج (فروش دارایی‌ها برای تأمین نقدینگی فرد خارج شونده). قیمت ابطال مبنای اصلی محاسبه بازدهی برای سرمایه‌گذار است.

ترکیب دارایی‌ها و مدیریت پورتفو

بر اساس الزامات سازمان بورس، مدیر صندوق ملزم به رعایت نصاب‌های خاصی است. به‌عنوان‌مثال:

• سرمایه‌گذاری در اوراق بهادار با درآمد ثابت، سپرده‌ها و گواهی‌های سپرده بانکی: حداقل ۷۵٪ تا ۹۰٪ کل دارایی‌ها.

• سرمایه‌گذاری در سهام و حق‌تقدم سهام (اختیاری و بسته به امیدنامه): حداکثر ۱۰٪ الی ۱۵٪. این بخش به‌عنوان «آلفا» عمل کرده و در روزهای صعودی بازار می‌تواند بازدهی صندوق را نسبت به سپرده بانکی افزایش دهد.

مکانیزم توزیع سود: تقسیم سود دوره‌ای در برابر انباشت سود

صندوق‌های صدور و ابطالی از نظر توزیع منافع به دو دسته تقسیم می‌شوند:

• با تقسیم سود: در فواصل زمانی مشخص (معمولاً ماهانه)، مازاد ارزش ایجاد شده بر قیمت مبنا را به‌حساب سرمایه‌گذار واریز می‌کنند. این مدل برای بازنشستگان و افرادی که نیاز به جریان نقد مستمر دارند، ایدئال است.

به‌عنوان‌مثال صندوق درآمد ثابت آسمان سهند از نوع صدور و ابطالی با تقسیم سود ماهانه است.

• بدون تقسیم سود: سود حاصل از سرمایه‌گذاری‌ها مجدداً در خود صندوق سرمایه‌گذاری می‌شود. در این حالت، بهره مرکب عمل کرده و ارزش هر واحد (NAV) به طور مستمر افزایش می‌یابد.

به‌عنوان‌مثال صندوق مشترک گنجینه آوا نوین از نوع صدور و ابطالی بدون تقسیم سود ماهانه است.

بخش سوم: ریسک، بازده و استراتژی‌های سرمایه‌گذاری

هنگام خرید صندوق درآمد ثابت به چه نکاتی توجه داشته باشیم؟

با وجود اینکه این صندوق‌ها در دسته «بدون ریسک» طبقه‌بندی می‌شوند، اما از منظر تخصصی دارای ریسک‌های پنهانی هستند که یک تحلیلگر باید از آن‌ها آگاه باشد:

• ریسک نقدشوندگی: در صندوق‌های صدور و ابطالی، وجود «ضامن نقدشوندگی» این ریسک را به حداقل می‌رساند. بااین‌حال، در بحران‌های شدید سیستماتیک، ممکن است پرداخت وجه ابطال با چند روز تأخیر مواجه شود.

• ریسک نکول: احتمال عدم ایفای تعهدات توسط ناشر اوراق. سرمایه‌گذاری صندوق در اوراق دولتی (اسناد خزانه) و اوراق شرکتی دارای ضامن بانکی، این ریسک را پوشش می‌دهد.

• ریسک نوسانات نرخ بهره: رابطه معکوس بین قیمت اوراق و نرخ بهره در بازار وجود دارد. اگر نرخ بهره بانکی به طور ناگهانی افزایش یابد، ارزش روز اوراق موجود در پورتفوی صندوق کاهش یافته و ممکن است NAV صندوق در کوتاه‌مدت دچار افت شود. مفهوم دیرش (Duration) در اینجا برای مدیریت این ریسک توسط مدیر صندوق حیاتی است.

مقایسه ذهنی این صندوق با گزینه‌های پرنوسان بازار

بازارهای پرنوسان مالی معمولاً جذابیت‌های ظاهری زیادی دارند؛ رشدهای سریع، نمودارهای هیجانی و فرصت‌های لحظه‌ای. بااین‌حال، این نوع بازارها همیشه با ریسک از‌دست‌دادن بخش قابل‌توجهی از سرمایه همراه‌اند. در مقابل، صندوق‌های باثبات و کم‌ریسک، مسیری آرام‌تر و قابل‌پیش‌بینی‌تر را دنبال می‌کنند.

زمانی که نبود کارمزد و هزینه صدور اندک را نیز کنار این ویژگی‌ها قرار دهیم، جذابیت صندوق بیشتر می‌شود. سرمایه‌گذار در چنین ساختاری می‌تواند بدون قرارگرفتن در معرض نوسان‌های شدید، از سودی منطقی و منظم بهره‌مند شود. برای بسیاری از افراد، آرامش ذهنی و ثبات، ارزش بیشتری نسبت به سودهای هیجانی اما ناپایدار دارد.

مزیت‌های استراتژیک صندوق‌های صدور و ابطالی

• معافیت مالیاتی: طبق قانون توسعه ابزارها و نهادهای مالی جدید، تمامی درآمدهای حاصل از سرمایه‌گذاری در این صندوق‌ها معاف از مالیات است.

• سود روزشمار: برخلاف سپرده‌های بانکی که سود ماه‌شمار دارند و برداشت زودتر از موعد باعث شکست نرخ سود می‌شود، این صندوق‌ها سود را به‌صورت روزشمار محاسبه می‌کنند.

• عدم نیاز به دانش تخصصی و رصد بازار: سرمایه‌گذار درگیر نوسانات تابلوی بورس و صف‌های خریدوفروش نمی‌شود.

چرا نداشتن کارمزد، یک مزیت واقعی برای سرمایه‌گذار است؟

سرمایه‌گذاران حرفه‌ای همیشه به هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم توجه ویژه‌ای دارند، زیرا این هزینه‌ها در بلندمدت می‌توانند اثر قابل‌توجهی روی بازده نهایی داشته باشند. یکی از ویژگی‌های مهم این صندوق آن است که هیچ کارمزدی از سرمایه‌گذار دریافت نمی‌شود.

نبود کارمزد، عملاً باعث می‌شود بخش بیشتری از سرمایه فرد همان ابتدا حفظ شود و بدون کاهش، وارد چرخه سرمایه‌گذاری شود. این موضوع خصوصاً برای کسانی که قصد سرمایه‌گذاری کوتاه‌مدت یا میان‌مدت دارند اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا در این بازه‌ها، هر درصد هزینه اضافه می‌تواند بخشی از بازده را از بین ببرد.

حذف کارمزد ورود، تصمیم‌گیری را نیز ساده‌تر می‌کند؛ سرمایه‌گذار بدون نگرانی از کاهش اولیه سرمایه می‌تواند به‌راحتی وارد صندوق شود و از مزایای آن بهره‌مند گردد.

هزینه صدور اندک است و معمولاً خیلی سریع جبران می‌شود

یکی دیگر از نکاتی که معمولاً در تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران نقش دارد، هزینه صدور واحدهای صندوق است. این هزینه در صندوق حاضر بسیار اندک و کاملاً قابل‌چشم‌پوشی است. در بسیاری از موارد، بازده روزهای ابتدایی صندوق آن‌قدر پایدار است که هزینه صدور می‌تواند در همان روز بعد جبران شود.

به بیان ساده، سرمایه‌گذار هزینه‌ای کوچک می‌پردازد؛ اما در مقابل، به یک ابزار کم‌ریسک و باثبات دسترسی پیدا می‌کند که بازده آن معمولاً این هزینه را در مدت بسیار کوتاهی پوشش می‌دهد؛ بنابراین هزینه صدور به‌هیچ‌وجه نباید دغدغه جدی برای افراد باشد، زیرا اثر آن در مقایسه با مزایای صندوق ناچیز است.

این صندوق‌ها مناسب چه کسانی هستند؟

در چرخه تخصیص دارایی، این صندوق‌ها به‌عنوان پناهگاه امن در دوران رکود تورمی یا نزول بازارهای سهام عمل می‌کنند. این ابزار برای اشخاص حقوقی (جهت مدیریت سرمایه در گردش)، افراد ریسک‌گریز، و سرمایه‌گذارانی که به دنبال پارک‌کردن موقت پول خود در یک دارایی با نقدشوندگی بالا و بازدهی معقول هستند، به‌شدت توصیه می‌شود.

شفافیت در هزینه‌ها، اعتماد سرمایه‌گذار را افزایش می‌دهد

شفافیت یکی از مهم‌ترین معیارهای اعتماد در ابزارهای مالی است. وقتی سرمایه‌گذار دقیقاً بداند چه هزینه‌ای پرداخت می‌کند و چرا، تصمیم‌گیری او ساده‌تر و منطقی‌تر می‌شود. در این صندوق، نبود کارمزد و مشخص‌بودن هزینه صدور که آن هم بسیار ناچیز است، سطح بالایی از شفافیت را ایجاد می‌کند. این شفافیت باعث می‌شود سرمایه‌گذار احساس کند با ابزاری حرفه‌ای و قابل‌اعتماد روبه‌رو است. نتیجه این فرایند، اعتماد بیشتر و تجربه‌ای آرام‌تر در مدیریت سرمایه خواهد بود.

در این مقاله به چه نکاتی در مورد صندوق‌های صدور و ابطالی اشاره شد؟

۱. ماهیت: صندوق صدور و ابطالی یعنی سرمایه‌گذاری غیرمستقیم در اوراق امن بدون نیاز به تابلوی بورس.

۲. اقتصاد: سود شما از طریق رشد قطعی NAV (ارزش خالص دارایی‌ها) با مکانیسم بهره مرکب یا پرداخت ماهانه تأمین می‌شود.

۳. استراتژی: این ابزار، بهترین جایگزین برای سپرده‌های بانکی است که مزیت‌هایی چون سود روزشمار، معافیت مالیاتی و امکان خروج بدون جریمه را ارائه می‌دهد.

سؤالات سرمایه‌گذاران در خصوص صندوق‌های درآمد ثابت صدور و ابطالی

آیا امکان ازبین‌رفتن اصل سرمایه در صندوق‌های درآمد ثابت صدور و ابطالی وجود دارد؟

خیر، احتمال ازبین‌رفتن اصل سرمایه در این صندوق‌ها نزدیک به صفر است. به دلیل ساختار قانونی محکم، نظارت مستمر سازمان بورس، و الزامات در انتخاب اوراق (خرید اوراق دولتی یا دارای ضامن معتبر بانکی)، اصل سرمایه شما از بین نمی‌رود. نوسانات جزئی در NAV صرفاً مربوط به تغییرات مقطعی نرخ بهره است که در میان‌مدت کاملاً جبران می‌شود.

زمان تسویه‌حساب؛ وقتی واحدها را ابطال می‌کنیم، پول چه زمانی به حسابمان واریز می‌شود؟

بر اساس مقررات و امیدنامه صندوق‌ها، فرایند ابطال و واریز وجه معمولاً بین ۱ تا ۲ روز کاری (پس از ثبت درخواست ابطال) زمان می‌برد. قیمت ابطال بر اساس NAV روز کاری بعد از ثبت درخواست محاسبه می‌شود و وجه آن پس از تأیید حسابرس، مستقیماً به شماره شبای بانکی ثبت شده به نام خود سرمایه‌گذار واریز می‌گردد.

سود این صندوق‌ها چقدر است و آیا از سپرده بانکی بیشتر است؟

بله به طور تاریخی بازدهی صندوق‌های درآمد ثابت همواره بیشتر از نرخ مصوب سپرده‌های بانکی بوده است. دلیل این امر، دسترسی مدیر صندوق به اوراق عمده با نرخ تنزیل بالاتر، مدیریت حرفه‌ای پورتفو، و استفاده از استراتژی‌های آربیتراژ و سرمایه‌گذاری بخش کوچکی از دارایی در عرضه اولیه‌ها یا سهام مستعد است. علاوه بر این، محاسبه روزشمار سود باعث می‌شود بازده مؤثر این صندوق‌ها جذابیت بسیار بالاتری نسبت به بانک‌ها داشته باشد.