بورس نفت و رانت خوارها

بورس خودش یک بازار درآمدزا است و سبب می شود معاملات از حالت دولتی خارج شود و در اختیار بازار و بخش خصوصی قرار گیرد. بورس سبب جذب مشارکت خارجی، جذب سرمایه گذاری و همکاری کارگزاران داخلی و خارجی می شود و مقدمه ای برای ورود کشور به بحث تجارت جهانی است. 

با توجه به تاثیری که  نفت طی یک صد ساله گذشته بر اقتصاد و جامعه ایران  گذاشته است، اکنون که صنعت نفت ایران در آستانه ظهور بورس نفت است، می توان انتظار تاثیرات شگرف این تحول بر اقتصاد ملی را داشت.  با راه اندازی بورس نفت ایران، همه دنیا رفتار بورس ایران را به عنوان یک شاخص خواهد شناخت و ایران به تعیین کننده­ی قیمت نفت در منطقه تبدیل خواهد شد. بورس نفت ایران، بورسی ایرانی با ابعاد بین المللی خواهد بود. دستور اولیه راه‌اندازی بورس نفت در سال 85 صادر شده بود. در آن زمان قرار بود واحد ارزی یورو مبنای معاملات بورس نفت قرار بگیرد تا زمینه‌ای برای رقابت با ارز رایج دلار در معاملات نفتی باشد. اما مقاومت شدید بدنه شرکت نفت و مدیران وزارت نفت نزدیک به 4‌ سال مانع از راه‌اندازی این بورس شد، به‌طوری که امارات متحده عربی از این فرصت استفاده و بورس‌های نفت خود را راه‌اندازی کرد. اما با وجود گذشت 4 سال، طرح اولیه­ی راه‌اندازی بورس هنوز جدی گرفته نشده بود. این موضوع باعث شد تا رئیس‌جمهوری به وزارت نفت در این باره اولتیماتوم بدهد.

بازار نفت یکی از پیچیده‌ترین و پررونق‌ترین بازارها در دنیاست. پیچیدگی‌های مبادلة نفت با بقیة کالاها متفاوت است. برای مثال هم اکنون روزانه در حدود 85 میلیون بشکه نفت معامله می‌شود، اما گاهی معاملات کاغذی تا 10 برابر انجام می‌گیرد. یعنی تا یک میلیارد و 200 میلیون بشکه معاملات کاغذی انجام می‌شود. که این وضعیت نشان‌دهنده پیچیدگی و وسعت کارآیی بورس نفت است. به همین منظور توجه به سازوکارها و داشتن یک برنامه منسجم توأم با عقلانیت می‌تواند در اقتصاد ملی کشور نقش به‌سزایی داشته باشد.

از ابتدای اکتشاف نفت در ایران، تاکنون 63 میلیارد بشکه نفت، 70 میلیارد تن مایعات و 3 تریلیون مترمکعب گاز تولید شده است، اما متأسفانه ایران هنوز در عرصة تجارت این محصول سهمی ندارد.

70 درصد سهام این بورس متعلق به صندوق بازنشستگی کارکنان نفت است که نمایندگی سهام پتروشیمی، پخش و پالایش و شرکت ملی نفت را به عهده دارد و 30 درصد دیگر متعلق به بورس کیش (10 درصد)، بنیاد (10 درصد) و سازمان بورس اوراق بهادار (10 درصد) است که تمام ساز و کارهای آن اعم از سهم کارگزاران و... براساس مصوبه شورای عالی بورس مشخص می شود و در چارچوب و تابع مقررات و تکالیف بورس اوراق بهادر ایران خواهد بود. درحال حاضر، سهامداران موسسین بورس نفت ایران مشخص شده اند که عبارتند از: شرکت ملی نفت ایران20 درصد، شرکت ملی صنایع پتروشیمی 25 درصد، شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران 20 درصد، صندوق بازنشستگی و پس انداز کارکنان صنعت نفت ایران 5 درصد، سازمان بورس تهران 10 درصد، سازمان منطقه آزاد کیش 10 درصد، بنیاد مستضعفان 10 درصد.

 ایران از راه اندازی و ایجاد بورس نفت چند هدف را دنبال می کند. ابتدا افزایش نفوذ ایران در اقتصاد دنیا و تاثیر بر بازارهای جهانی با تقویت جایگاه یورو در مقابل دلار و دوم تغییر قیمت گذاری نفت و فرآورده های نفتی در داخل، تا رانت چند میلیاردی نفت و پتروشیمی از میان برداشته شود و یکی دیگر از اهداف ایجاد بورس نفت، تغییر در نوع معاملات و پیشرفته کردن معاملات (آبشن و فیوچر ) است تا درآمد نفتی کشور در چالش های پیش رو بیمه شود. بزرگترین مزیت نسبی ما درایران مسئله نفت وگاز و پتروشیمی است، که بخش اعظم درآمدهای ما به آن وابسته است. این مزیت نسبی به عنوان یک کالای استراتژیک و راهبردی هم مطرح است. یعنی در معاملات بین المللی به طرق مختلف درآمد ایجاد می کند. یکی از آن ها فروش فیزیکی نفت وگاز و پتروشیمی است که بر مبنای آن در تاریخ معینی درآینده میزان کالا با قیمت روز تحویل داده می شود. در ایران، قرارداد فیزیکی در معاملات بین المللی، بیشترین کاربرد را دارد، اما خریدار قرارداد فیزیکی، می تواند آن را دربازار چندین بار معامله کند و به خریداران دیگر با قیمت متفاوتی بفروشد، ممکن است یک قرارداد 10 بار یا 20 بار دست به دست بشود و هر بار، براساس وضعیت سیاسی اقتصادی انرژی دنیا و نوسانات بازار، خریداران پیش بینی هایی کرده و معاملات مختلفی را انجام می دهند، این نوع معاملات که در اصطلاح بورس به آنها معاملات آینده یا future گفته می شود وهر بارکه معامله می شود، یک سری کارگزار، فروشنده و خریدار درگیر است و مبالغ هنگفتی در این تجارت رد وبدل می شود.

عرضه نفت و گاز و پتروشیمی و فرآورده های آن در بورس جلو رانت خواری ها را می گیرد و یک فضای شفاف در معاملات بوجود می آورد. مثلاً اگر تا دیروز محصولی مثل قیر فقط توسط یک سازمان و به خریداران خاص فروخته می شد، حالا قرار است ازطریق عرضه در بورس، همه افراد حتی افراد حقیقی امکان خرید آن را داشته باشند، در حالی که در شرایط فعلی امکان استفاده از رانت و خرید با قیمت های ثابت و پایین وجود دارد. لذا ضرورت فلسفه­ی بورس نفت، ایجاد شفافیت در معاملات و جلوگیری از انحصارات و رانت خواری ها است.