بورس آتی سکه، قوانین یک شبه و تبعات آن

به طور کلی می توان ابزارهای مشتقه و در اینجا معاملات آتی را در هر شکل آن به عنوان سپری در مقابل عدم اطمینانهای ناشی از ریسک های متعدد اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، آب و هوایی و غیره دانست. بدیهی است ابزارهایی با این وسعت و قدرت تأثیر گذاری در جهت آینده ای بهتر، برای جوامعی که روز به روز بر پارامترهای متغیر زندگی و در نتیجه نااطمینانی هایشان افزوده می شود، می تواند به مثابه آبی بر روی آتش باشد، به شرطی که تمامی لوازم و شرایط و قوانین آن به طور صحیح مهیا شده و دارای ثبات باشد.

محمد صابونچی، کارشناس بازار سرمایه و تحلیل گر بازار آتی سکه طلا با بیان مطالب فوق درخصوص بازار آتی سکه طلا در بورس کالا در گفتگو با خبرنگار بورس نیوز اظهار داشت: در سال های اخیر بورس کالای ایران به منظور گسترش ابزارهای مالی و به ویژه بازار ابزارهای مشتقه گام های مؤثری برداشته است که به بازار آتی سکه طلا می توان به عنوان گل سرسبد آنها اشاره کرد. هر چند بازار آتی سکه طلا در مدت کوتاه عمر خود ناملایمات و اتفاقات عجیب و غریب زیادی را به خود دیده که دو مورد از این موارد بسیار برجسته تر بوده است.

وی تصریح کرد: مورد اول برمی گردد به ماه ها قبل و شرایطی که دلار و سکه حباب شدید گرفته و یک شبه افزایش قیمتی چشمگیر یافتند. صف های خرید به طوری سنگین و در هم تنیده شدند که پس از دو الی سه روز تمامی سررسیدها از قیمت نقدی عقب افتادند. بدین ترتیب به دلیل وجود وجه تضمین اولیه ناکافی معادل 700 هزار تومان بسیاری از فروشندگان و به تبع آن کارگزاران دچار زیانی بسیار بیشتر از این وجه تضمین شدند. در نهایت با تصمیمات اتخاذی نسبت به تعطیلی بازار و سپس یکطرفه شدن معاملات و عدم اجازه به خریداران برای باز کردن موقعیت های تعهدی جدید، بازار به اجباردر مسیر نزول قرار گرفت و بسیاری از سودهای خریداران به سوی فروشندگان برگردانده و در مواردی بسیار برای کسانی که خرید در قیمت های بالاتر داشتند و نیز فروشندگانی که به دلیل عدم وسع مالی قادر به شارژ حساب خود نبودند، زیان های کلان ایجاد گردید.

این کارشناس بازار سرمایه افزود: هر چند آن شرایط گذشته، اما هنوز انتقادات و شبهه ها در آن باب زیاد است، بطوریکه به دلیل رخ دادن موارد جدید در طی چند روز اخیر، از ذکر آن گذشته و سعی در پوشش این اتفاق در قالب رخداد جدید می کنم. در طی هفته گذشته قیمت دلار و به تبع آن سکه در بازار ایران رشد چشمگیری را به خود دید، ولی این رشد با رشد حیرت آور سری قبل تفاوت هایی قابل توجه داشت.

تفاوت هایی که شاید با استناد به آنها می شد از اقدامات و اجرای قوانین مشابه ماه های قبل که به تزلزل اعتماد سرمایه گذاران نسبت به بورس کالا منتهی شد، خودداری نمود.

صابونچی در خصوص تفاوت های مهم شرایط جاری با شرایط مشابه قبل اذعان داشت: اولین تفاوت اینکه در این دوره نرخ رشد قیمت سکه بسیار کمتر از نرخ رشد دوره قبل (از حدود ششصد هزار تومان به حدود یک میلیون و صد و پنجاه هزار تومان در مدت بسیار کوتاه) بود، هر چند از دامنه نوسان بیشتری برخوردار بود.

دوم اینکه سکه در دوره قبل ناگهان حباب قیمتی بسیار زیادی گرفت، حال آنکه سکه در این دوره و با توجه به قیمت دلار در بازار آزاد، در اکثر موارد دارای حباب منفی بوده است.

وی در بیان سومین تفاوت نیز خاطر نشان کرد: دوره قبل نیز اتاق ارزی به عنوان مرجعی رسمی برای شناسایی کف قیمتی دلار وجود نداشت، حال آنکه در نوسان اخیر قیمت ها، نه تنها ارزش دلار نسبت به سری قبل به طور ملایم تری رشد کرد، بلکه اتاق ارزی نیز قیمت 2672 تومان را به عنوان نرخی دو درصد زیر قیمت بازار به رسمیت شناخت که این خود نشان از عدم وجود حباب در سکه داشت.

در عین حال در این دوره بر خلاف دوره قبل وجه تضمین حدود 5 برابر شده و ضریب اهرمی از 10 به 3 رسیده بود که احتمال زیان فروشندگان به مبالغی بیش از وجه تضمینشان را بسیار کاهش می داد و این دیگر تفاوت مهم شرایط جاری با شرایط مشابه قبل به شمار می آید.

از دیگر سو برخلاف دوره گذشته، به دلیل زمان نسبتاً زیاد و شیب ملایم رشد، فرصت خروج برای تمامی فروشندگان و حضور فروشندگان تازه نفس بارها و بارها فراهم بود.

این تحلیل گر بازار آتی سکه در بیان ششمین تفاوت نیز گفت: در این دوره به طور مرتب و در اطلاعیه های متعدد بر وجه تضمین قراردادها افزوده شده و ریسک کارگزاران و معامله گران کاهش بسیار یافته بود.

و آخرین تفاوت اینکه، طی هفته گذشته بازار بارها با صف های خریدی مواجه شد که به دلیل دامنه 5 درصدی نوسان قیمتی، که 2 درصد بیش از دوره قبل است، بسیار شکننده بوده و بارها فرو ریخت که این امر باز هم فرصت خروج را به فروشندگان در زیان می داد. حتی اگر فروشندگان اقدام به بستن موقعیت های خود نمی کردند و در معرض کال مارجین قرار می گرفتند، به دلیل قفل نشدن بازار، کارگزاران بارها فرصت بستن موقعیت های اینگونه افراد را در اختیار داشتند.

و اما چه شد ....

این کارشناس بازار آتی سکه طلا اظهار داشت: علیرغم تفاوت های فوق که به کلیات آن اشاره شد، بورس کالا روز چهارشنبه و در اقدامی ناگهانی بازار را تا ساعت 12 و پس از آن تا ساعت 14 تعطیل و سپس در قالب اطلاعیه ای افزودن به موقعیت های تعهدی خرید را ممنوع اعلام کرد.

در نتیجه فعالانی که در بعداز ظهر سه شنبه قیمت های بالای یک میلیون و 400 هزار تومان را در بازار جبرانی دیده بودند، ناگهان به محض باز شدن بازار، صف فروش آبان ماه را در قیمت یک میلیون و 236 هزار تومان به نظاره نشستند.

صابونچی در ادامه افزود: فرصتی که دوباره به تمامی فروشندگان داده شد که نه تنها از زیان خارج شده و یا آن را کاهش شدید دهند، بلکه با اجرای قانون عدم ورود خریدار جدید، قیمت ها در مسیری قرار گرفت که در طی دو ساعت اول معاملات، بسیاری از افراد در برگشت های قیمتی به سمت بالا، فرصت ایجاد شده به دلیل اجرای این قانون ناگهانی را غنیمت دانسته و با باز کردن موقعیت های فروش جدید به کسب سود پرداختند. سودی که نه از خریدار جدید بلکه از فروشندگان در وضعیت کال مارجینی و نیز خریداران سابق به دلیل خالی دیدن پشت خود از خریدار جدید و به دلیل ایجاد ترس و استیصال در این گروه از سرمایه گذاران نسبت به ادامه این وضعیت و احتمال وقوع حوادث مشابه چند ماه قبل، به این فروشندگان پرداخت می شد.

امری که به نظر نمی رسد هیچ یک از فروشندگان روزهای قبل که در قیمت های بالا و خریداران که در قیمت های پایین اقدام به بستن موقعیت خود نمودند، از آن راضی باشند.

این کارشناس بازار سرمایه با اشاره به اینکه پس از 2 ساعت از گذشت ساعات معاملات، بازار به طور پر قدرتی به سمت بالا برگشت، اذعان داشت: در این شرایط افرادی که با اقدام به ایجاد موقعیت تعهدی فروش جدید، صف های فروش شکل گرفته در رخداد مشابه ماه های قبل را انتظار می کشیدند با فضایی خارج از پیش بینی در شرایط کشور رو به رو شدند، قیمت های نقدی مجدداً سیر صعودی شدید گرفت که سبب شد اکثریت فروشندگان به ناچار برای بستن موقعیت خود در صف خرید قرار گیرند.

و اما روز پنج شنبه شوک اصلی به بازار وارد شد. تمامی اخبار و نرخ ها دوباره حاکی از نزولی بودن قیمت های نقدی سکه و دلار بود. ولی نکته عجیب اینکه حتی با یکسویه کردن بازار، جهت دادن فرصت به فروشندگان برای خروج در روز گذشته که فقط در برابر سرخوردگی و یأس خریداران و خروج بسیاری از ایشان از بازار صورت گرفت، با وجود نزول قیمت های نقدیدر روز پنجشنبه باز هم خریداران جدید از خرید منع شدند و در اطلاعیه دیگری از سوی مدیریت معاملات مشتقه به کارگزاران تکلیف شد که در طی دو ساعت معاملات، موقعیت های تعهدی بیش از 50 عدد را ببندند که مجموع این شرایط سبب شد در همان دقایق اولیه مجدداً شاهد صف فروش شدن قراردادها باشیم.

وی در ادامه سخنان خود به طرح چند سوال از مسئولان پرداخت و خاطر نشان کرد: در این بخش چند سوال از بی شمار سوالی که می تواند برای فعالین ایجاد شود را باید از مسئولان پرسیده و امیدوارانه نسبت به پاسخ های در خور ایشان به انتظار بنشینیم.

1- همانطور که حتماً مستحضرید در هر سیستم دو طرفه، وقتی خروجی از یک طرف بسته شود، احتمال تمایل به سمت باز افزایش می یابد. در مباحث قیمتی، وقتی خرید بر روی کالایی ممنوع شود از نظر تئوریک و در مدت زمان متغیر نسبت به نوع کالا، قیمت می تواند به سمت صفر میل می کند. آیا این امر به معنای در زیان بردن و برداشت اجباری از مال خریداران یا پیش خریداران آن کالا، تحت لوای قوانین خلق الساعه نیست؟

2- آیا بستن قراردادهای بالای 50 عدد، به معنای فروختن قراردادهای پیش خرید کنندگان و یا خریدن قراردادهای پیش فروشندگان دارنده موقعیت های تعهدی بیش از 50 عدد، بدون اجازه صاحب آن امکان پذیر است؟

3- در صورت اضطرار به اجرای چنین قوانینی در راستای بهبود وضعیت بازار آتی و در راستای منافع کلان فعالان و نیز کشور، آیا مهلتی یک ماهه برای اجرای قوانین جدید برای وفق دادن فعالان با آن نیاز نیست؟

4- تکلیف چه بسیار فروشندگانی که بسیار مقاومت نمودند و پس از تحمل زیان بسیار موقعیت خود را به موقعیت تعهدی خرید تغییر دادند و سپس شاهد نزولی شدن دستوری بازار و در نتیجه ضرر مضاعف مالی و روحی به خود و خانواده شان شده اند، چیست؟

5- آیا خریدارانی که با اتخاذ موقعیت تعهدی خرید خود را در برابر ریسک سیستماتیک اوراق سهامشان و نیز در برابر افزایش نرخ ارز بیمه ای هر چند کوچک کرده و از روی نگرانی اقدام به بستن موقعیت نمودند در حال حاضر راضی هستند؟

6- آیا فروشندگانی که به دلیل عدم توان مالی، به بازار جبرانی راه یافته و فردا طی روزهای آتی شاهد قیمت هایی به مراتب پایین تر به دلیل وضع قوانین ناگهانی بودند، در حال حاضر گلایه مند نیستند؟

7- آیا فعالان و اعتمادکنندگان به بازارهای مالی و بورس و به طور ویژه بخش مشتقه بورس کالایی برای آینده تکلیف و برنامه خود را می دانند و آیا اصولاً با این شرایط کسی می تواند برای خود برنامه ریزی کند؟

آثار و تبعات

وی در ادامه به برخی آثار و تبعات رخداد چنین مواردی در شفاف ترین، کارامد ترین و قانونمند ترین فضای تبادلات مالی و کالایی در جهان که بی شک بورس ها هستند و در این مورد خاص، بورس آتی سکه اشاره و در این ارتباط نکاتی را بیان نمود که در ادامه آمده است.

1- "سرمایه ترسوست"جمله ای که هر انسان مقتصدی در دنیا با آن آشناست. بطوریکه سرمایه در جایی که به ثبات قوانین حمایتی از سرمایه سرمایه گذاران اطمینان وجود نداشته باشد، باقی نخواهد ماند. بدین ترتیب مدیریت بخش معاملات ابزارهای مشتقه به راحتی می تواند به حجم مبالغ درخواستی جهت خروج از بازار طی چند روز اخیر به دلیل ایجاد فضای عدم اطمینان ناشی از عدم ثبات قوانین دست پیدا کند.

2- فعالین بازار آتی با مقاصد گوناگون پا به این عرصه گذاشته اند. بسیاری از آنها دارای سرمایه در بورس اوراق بهادار می باشند که با اتخاذ موقعیت در بازار آتی سکه، اقدام به پوشش ریسک سیستماتیک بازار سهام نموده اند، چرا که هنوز ابزارهایی چون فروش استقراضی، معاملات آتی بر روی شاخص کل و آپشن به شکل واقعی آن در بورس ایران راه اندازی نشده است. در نتیجه بازار آتی سکه یکی از راه های پوشش ریسک های سیستماتیک برای بسیاری از فعالین بوده است. با خروج از این بازار و عدم توان کنترل ریسک از این طریق که منجر به افزایش شدید ریسک به ریوارد در بازار سهام برای این فعالین خواهد شد، خروج از سهام نیز محتمل خواهد بود که خود زنجیره ای از حوادث را به دنبال خواهد داشت. حال آنکه در موقعیت فعلی، جذب نقدینگی (به شرط توان کنترل ریسک) توسط بورس اوراق بهادار و نیز بورس آتی، می تواند به عنوان یکی از مهمترین اولویت های سیاست های کاهش نقدینگی مورد توجه باشد.

3- در بازار آتی سکه در مقابل هر خریدار یک فروشنده وجود دارد، بدین معنا که افراد می توانند هم از خرید و هم از فروش کسب سود کنند. با توجه به حضور افراد با تجربه در زمینه طلا و ارز در این بازار، ظن قوی بر آنست که این افراد وارد بازار نقدی خواهند شد که متأسفانه تقاضای طلای فیزیکی را به شدت افزایش خواهند داد. همچنین می توان پیش بینی نمود که به دلیل عدم وجود ساز و کارهای دقیق و قابل اطمینان در زمینه فروش استقراضی یا فروش آتی در بازار فیزیکی، هر دو گروه فروشنده و خریدار در بورس آتی سکه، به سمت خرید در بازار فیزیکی و فروش در قیمت های بالاتر متمایل خواهند شد و عطای سود از پیش فروش، که تأثیرات شدید کنترلی بر قیمت ها و در نتیجه تورم خواهد داشت را به لقایش خواهند بخشید.

4- با ورود به بازار فیزیکی و به دلیل وسعت دامنه کار، برخلاف بورس آتی که فقط محدود به سکه طلاست، هیچ تضمینی نخواهد بود که این فعالین در وضعیت فعلی کشور که در معرض انواع هجمه است، به سمت ارزهای گوناگون که گهگاه کمبودشان نسبت به طلا بیشتر احساس می شود، سوق پیدا نکنند که مضراتش از هم اکنون هویداست.

5- تلاش بسیار گسترده ای از سوی دولت و قوه قضائیه انجام شد که بازار فارکس در ایران ممنوع و محدود شده و از خروج ارز غیر قابل برگشت (در صورت متضرر شدن اکثریت فعالان آن بازار) جلوگیری شود. ظن بر آنست که تعدادی از فعالین از بازار آتی خارج شده و اطرافیان خود را نیز از ورود به این بازار به واسطه زیان هایی که تغییرات ناگهانی قوانین بر ایشان تحمیل ساخته، بر حذر دارند. در نتیجه وقوع این امر زمینه ورود هر چه بیشتر افراد به بازار فارکس فراهم شود.

این امر علاوه بر ایجاد روحیه مخالفت با قانون، به دلیل وجود تحریم ها وکاهش روابط اقتصادی کشور و عدم پذیرش ایرانیان توسط بروکرهای معتبر خارجی، می تواند فضا را مجدداً برای بروکرهای بدنام و خرده پا در آسیای میانه و آسیای شرقی و جزایر خارج از نظارت های دقیق بین المللی مساعد سازد که این امر منتج به بالا رفتن تقاضای ارز و خروج آن از کشور خواهد بود. اینگونه بروکرها حتی در صورت سودآوری فعالین ایرانی، به راحتی و به دلیل ممنوعیت این معاملات در کشور و عدم امکان پیگرد قضایی، از پرداخت سود خودداری کرده و این مبالغ ارزی اکثراً غیرقابل بازگشت خواهند بود.

6- بسیاری از فعالان بازار آتی سکه در کشور، بدون تردید جزو برترین تریدرها و تحلیلگران کشور بوده که قدرت و تسلط تکنیکال و فاندمنتالشان را بارها نشان داده اند. این افراد نزد اطرافیان بسیار قابل وثوق هستند که در صورت ورود این افراد به بازار فیزیکی، ظن بر آنست که بسیاری از اطرافیان نیز به تقلید از ایشان وارد بازار نقدی شده و با افزایش تقاضا بر قیمت ها نیز بیفزایند. این افزایش قیمت که در واقع مترادف با کاهش ارزش پول ملیست، متأسفانه از سوی مردم تعبیر به سود می شود. سوابق نشان می دهد که اکثریت مردم پس از خرید و به دلیل نا آشنایی با ساز و کارهای معاملات نقدی و تشخیص زمان مناسب خرید و فروش بر طبق پیش بینی های خرد و کلان اقتصادی کشور و جهان، پس از خرید نهایت تلاش خود را برای کسب سود از طریق متقاعد ساختن سایرین به ورود به بازار فیزیکی و القای فضای وخیم اقتصادی به کار خواهند بست، که این تسلسل می تواند تشدید فزآینده تقاضا را در پی داشته باشد. قدرت مخرب تبلیغات کلامی که خود را در بحث سیستم های هرمی به خوبی نشان داد، بر کسی پوشیده نیست.

صابونچی در ادامه به بیان راهکارهایی که در میان مدت و بلندمدت می تواند اثرات مثبتی بر بازار طلا و ارز در کشور داشته باشد، پرداخت و اولین نکته را اینگونه عنوان کرد: بورس کالای ایران علیرغم در اختیار داشتن افراد آگاه، می تواند گستره مشاورین خود را توسعه داده و از این طریق به فضای تو در توی معاملات طلا و ارز که بی شک از پیچیده ترین نوع معاملات در سطح جهانی است، بیش از پیش ورود کرده و از نظرات ایشان در حد امکان بهره گیرد. بازار فیوچر بازاری است که اگر ساده به آن نگاه شود با ایجاد هر علتی، در بسیاری موارد معلول مورد انتظار قابل دستیابی نبوده و گاهی اثراتی برعکس و مخرب را به بار می آورد.

این تحلیلگر بازار آتی سکه طلا در بیان دومین راهکار نیز گفت: تغییر قوانین به طور پیوسته و بالاخص به طور ناگهانی حتی اگر در جهت منافع فعالان باشد، در دراز مدت فضای عدم ثبات را بر ضمیر ناخودآگاه ایشان حک خواهد نمود که در نتیجه این سرمایه گذاران خروج از بازار را ترجیح خواهند داد، چه برسد به آنکه این قوانین زیان های شدیدی را نیز به افراد وارد سازد. ثبات قوانین بد و ناقص به دلیل امکان برنامه ریزی روی آن از سوی فعالین، از تغییر مکرر قوانین به شکل آزمون و خطا و البته با هدف بهینه سازی سودمندتر است.

وی سومین راهکار را اینگونه عنوان کرد: بورس آتی یکی از بهترین ابزارهای کنترلی قیمت ها است، به شرط آنکه با آن دستوری رفتار نشود. بورس نباید با تغییر ناگهانی قوانین حتی با نیت خیر، به سادگی بازار آتی کشور را از وجود آربیتراژ کنندگان، هج کنندگان و نوسانگیران که هر یک به سهم خود نقش کنترلی در بازار و ایجاد ثبات دارند محروم سازد، حال آنکه با محدود شدن بازار و خروج فعالان، با افرادی رو به رو خواهیم بود که در بازار فیزیکی صرفاً خریدارند. به دلیل فضای ناامن معاملات ارز و فلزات گران بها و اسپرت زیاد موجود بر روی اینگونه معاملات، افراد به سادگی فروشنده نبوده و با عدم عرضه، بازار را با کمبود شدید ارز و طلا مواجه و به التهاب آن خواهند افزود.

این فعال بازار سرمایه در این خصوص به بیان پیشنهادی نیز پرداخت و افزود: پیشنهاد می شود که بازار آتی سکه هر چه سریع تر آنلاین شود. حد نوسان به مرور افزایش یافته و معاملات با استفاده از نرم افزارهایی شبیه متاتریدر، متااستاک و غیره قابل انجام باشد. پس از آنلاین شدن، ساعات بازار نیز می بایست افزایش یافته و مطابق ساعات جهانی معاملات طلا و ارز قرار گرفته و یا به آن نزدیکتر شود.

این موارد باعث افزایش عمق بازار شده و نه تنها تعداد معاملات و سود کارگزاران بسیار بیشتر خواهد شد، بلکه افراد به سرعت شناسایی سود و زیان خواهند کرد و بازار قفل نخواهد شد.

وی خاطر نشان کرد: بدین ترتیب افراد به راحتی می توانند سفارش های خود از قبیل نقطه خرید، فروش، حد سود و حد ضرر را از قبل مشخص کرده و عمر خود را با خیره شدن به تابلوی معاملات هدر ندهند و در سایر بخش های اقتصاد نیز فعالانه عمل کنند. افزایش ساعات معاملات و همزمانی با بازارهای جهانی نیز خطر ایجاد گپ های قیمتی و شوک های پس از آن را به شدت کاهش داده که این امر با کاستن از ریسک کارگزار، می تواند زمینه افزایش لوریج و در نتیجه قدرت بیشتر در خرید و فروش و خواب کمتر سرمایه را به همراه داشته باشد. افزایش لوریج در حد معقول می تواند به همان نسبت از تقاضای بازار فیزیکی بکاهد و بسیاری از فعالان بازار فیزیکی را جذب بازار آتی نماید که این امر به نوبه خود بر وفور کالای فیزیکی و خروج آن از پستوی خانه ها و صندوق امانات تأثیری شگرف گذاشته و صعود شتابنده قیمت ها را به خوبی کنترل خواهد کرد.

صابونچی در خاتمه سخنان خود اذعان داشت: بحث بسیار است و مجال صحبت اندک در پایان از مسئولان، فعالان و کسانی که هنوز در دل های پاکشان دلسوزی برای ثبات و امنیت اقتصادی این مرز و بوم وجود داشته و قلبشان همچنان برای میهن شان می تپد، فروتنانه درخواست می کنم که هر چه صلاح می دانید انجام دهید، فقط مراقب باشید که اعتماد و حسن ظن از بازار و اقتصاد میهنمان رخت بر نبندد.