پیشینه سهام عدالت در جهان

بنا بر گزارش خبرنگار بورس نیوز و بر طبق گزارشات بانک جهانی در فاصله زمانی ‏سالهای 1980 تا 1993 بیش از 12 هزار بنگاه خصوصی شده اند که تنها پنج در صد از ‏این تعداد از طریق عرضه عمومی سهام صورت گرفته است و بیشتر خصوصی سازی ها ‏از طریق شیوه کوپنی ( سهام عدالت) یا از طریق فروش مستقیم بوده است. در ادامه به ‏بررسی این دو روش به اختصار می پردازیم:‏

oشیوه های گوناگون:‏

پس از فروپاشی نظام سوسیالیستی اروپای شرقی در 1989 این سوال مطرح بود که چگونه ‏بنگاه های دولتی به شیوه ای که از نقطه نظر سیاسی قابل قبول باشد خصوصی گردند واگذاری ‏بنگاه های دولتی به بالاترین پیشنهادها به عنوان یک را حل مناسب از حیث مسایل سیاسی ‏شناخته شده است چراکه تنها سازمان های بین المللی و سرمایه گذاران خارجی توانایی مالی ‏خرید این بنگاه ها را داشتند. تعلل در یافتن یک شیوه دیگر نیز در آن برهه زمانی مناسب به ‏نظر نمی رسید، چراکه با فروپاشی نظام های کمونیستی بنگاه های دولتی کاهش ارزش به علت ‏فقدان مدیریت روبرو بودند.‏

o برنامه های کوپنی:‏

در بیشتر کشورهای اروپای شرقی، تنها راه حل برای واگذاری بنگاه های دولتی ، دادن حق ‏ویژه ای به تمام شهروندان برای خرید سهام این شرکت ها بود که با اجرای این راه حل ‏هزاران بنگاه در کمتر از پنج سال خصوصی شد و ماهیت بدون تبعیض این برنامه ها، ‏محبوبیت آنها را تضمین نمود و فرآیند خصوصی سازی را تبدیل به امری بدون بازگشت ‏نمود، چراکه بیشتر جمعیت این کشورها، سرمایه دار شده بودند.‏

با این وجود این برنامه ها نقاط ضعف زیادی دارند و به نظر نمی رسد که راه حل مناسبی برای ‏واگذاری بنگاه های دولتی در آینده به حساب آیند. در ادامه چند نمونه از ایرادات و نقاط ضعف ‏این شیوه را ذکر می نماییم:‏

‏1.‏برنامه های کوپنی، وجه نقدی را در اختیار بنگاه یا دولت قرار نمی دهد.‏

‏2.‏برنامه های کوپنی منجر به راه یابی تکنولوژی های جدید و یا مدیریت متخصص به ‏بنگاه ها نمی گردد.‏

‏3.‏برنامه های کوپنی هیچ اقدامی در جهت ایجاد مکانیزم کنترل کارا در شرکتهای به ‏تازگی خصوصی شده انجام نمی دهد.‏

oفروش مستقیم دارایی ها:‏

در کشورهایی که تجربه کمونیستی نداشته اند، فروش مستقیم دارایی ها به عنوان راه جایگزینی ‏در مقابل برنامه های کوپنی برای خصوصی سازی، ظهور پیدا کرد.‏

‏ در این روش، تمام یا بخشی از یک بنگاه دولتی به یک بنگاه موجود ( داخلی یا خارجی) و یا ‏به گروهی از سرمایه گذاران فروخته می شود. این روش به جهت اینکه هر سه شکل مطرح ‏شده در برنامه های کوپنی را مرتفع می سازد، بر شیوه کوپنی ارجحیت دارد. این روش با ‏روش انتشار سهام برای خصوصی سازی مقایسه می گردد و مطالعات نشان می دهد که در ‏کشورهای در حال توسعه که با بازارهای سرمایه توسعه نیافته روبرو هستند، این شیوه بر شیوه ‏انتشار سهام، ترجیح داده می شود.‏

در فاصله زمانی 1980 تا 1997 مجموعاً 831 مورد خصوصی سازی به ارزش 176 میلیارد ‏دلار از طریق فروش مستقیم دارایی ها اجرا شده است.‏

oخصوصی سازی از طریق انتشار سهام :‏

با وجود محبوبیت بالای شیوه فروش مستقیم دارایی ها، خصوصی سازی از طریق انتشار سهام ‏مبدل به شیوه واگذاری انتخاب شده توسط بسیاری از دولت ها شده است. در این زمینه حداقل ‏چهار دلیل برای توجیه تمایل دولت ها به سمت این شیوه وجود دارد:‏

‏1. از بعد عملیاتی و مالی، انتشار سهام تنها شیوه عملی برای فروش بنگاه های بزرگ دولتی ‏به شمار می آید. برای مثال، واگذاری شرکت تلگراف و تلفن نیپن (‏Nippon‏) در ژاپن که در ‏سالهای 1987 و 1981 با بیش از300 هزار کارمند و کسب 80 میلیارد دلار درآمد به جز از ‏طریق فروش سهام این شرکت از طریق بازار سرمایه از دیگر بازارها امکان پذیر نبوده است.‏

‏2. انتشار سهام به عنوان شفاف ترین شیوه برای فروش شرکتهای دولتی به حساب می آید:‏اثبات شفافیت دولت ها در زمینه واگذاری شرکتهای دولتی، معمولاً برای دولت ها بسیار مهم ‏تلقی می گردد، چراکه آنها تمایل دارند سلامت و عدالت رعایت شده در واگذاری این شرکتها ‏را به رأی دهندگان نشان دهند.‏

‏3. دولت ها دریافته اند که با تخصیص سهام، قیمت گذاری و تنظیم سایر شرایط ارایه سهام ‏عمومی علاوه بر اهداف اقتصادی، به اهداف سیاسی خود نیز نزدیک گردند برای مثال، دولت ‏ها برای رضایت و تشویق هر چه بیشتر سرمایه گذاران داخلی، می توانند با ارایه قیمت پایین ‏برای عرضه اولیه به این سرمایه گذاری سود بیشتری نسبت به سرمایه گذاران خارجی ‏برسانند.‏

‏ 4. سهام فروخته شده به سرمایه گذاران داخلی به شدت سرمایه کل و حجم معامله را در ‏بازارهای سرمایه غیرآمریکایی ( ایالات متحده) بالا برده است.‏

ایجاد یک بازار سرمایه ملی معمولاً هدف برنامه های خصوصی سازی بوده است و خصوصی ‏سازی از طریق انتشار سهام توانایی تغییر به سمت این بازارها را دارد. همچنین دولت ها به ‏گسترش بازارهای سرمایه داخلی خود از طریق 5 شیوه انتشار سهام اهتمام می ورزند تا بازار ‏سرمایه را به اندازه ای بزرگ سازند که این بازار بتواند یک سیستم مستقل مالی بازنشستگی را ‏حمایت نماید.‏