بورس قبل از انقلاب کیفیت بهتری داشت
تحریریه بورس نیوز در روز چهارشنبه مورخ 1388.12.19 با هدف ارتقاء سطح فرهنگی سهامداران در نشستی صمیمانه با دکتر بهمن آرمان مدیر اسبق مرکز مطالعات اقتصادی بورس تهران(1371-1376) به بررسی اوضاع بورس کشور پرداخت که در چند بخش تقدیم می گردد که بخش اول این مصاحبه مربوط به تاریخچه بورس و تحولات آن است .
خبرنگار بورس نیوز: با این سوال شروع می کنم که بورس تهران چگونه و کی راه اندازی شد؟
دکتر آرمان : راه اندازی بورس تهران در پی تحولات مورد نیاز جامعه ایران در دوره پهلوی اول (رضاخان) مورد توجه قرار گرفت درست همان زمان که رضا خان تصمیم گرفت سیستم آموزشی کشور را از مکتب خانه به مدرسه تغییر دهد و برای نگهداری شهرهای کشور از سیستم شهرداری استفاده نماید البته تأسیس دانشگاه تهران و سایر موارد دیگر از جمله اقدامات نوین برای پیشرفت کشور بود.
به عبارتی دیگر در سال 1313 جرقه تشکیل بورس در دوره پهلوی اول زده شد اما چون اقتصاد کشور در حالت فئودالی قرار داشت و صنعتی در کشور وجود نداشت و به عبارتی زیر بنای لازم برای چنین کاری فراهم نبود این امکان میسر نشد و این وضعیت در شهریور سال 1320 که ایران بوسیله نیروهای متفقین اشغال شده بود شدیدتر نیز شد و کشور همچنان در حالت بی ثباتی سیاسی به سر می برد ضمن اینکه شوروی از خروج نیروهای خود از مناطق اشغالی در آذربایجان ایران خودداری می کرد این جریان بالاخره با دخالت ارتش و خود مردم آذربایجان سرکوب شد ولی این امر نیز به ایجاد ثبات سیاسی در ایران پایان نداد .
درست در همین سال با کمک مشاوران آمریکایی هیأتی تشکیل شد و اولین برنامه اقتصادی هفت ساله توسعه کشور نوشته شد که با توجه به شرایط سیاسی آن زمان برنامه موفقی نبود چون هنوز بستر لازم برای پیاده سازی برنامه های توسعه صنعتی و اقتصادی وجود نداشت و بازهم باید اشاره کنم در یک اقتصاد ناموفق نمی توان بورس راه اندازی کرد.
سرانجام در اواسط دهه 40 تصمیم گرفته شد که ایران به کشوری صنعتی در منطقه تبدیل شود و بطور همزمان قانون مالیاتها ، قانون سرمایه گذاری خارجی به نفع سرمایه گذاری های مولد و صنعتی تغییر یافتند ، بانک توسعه صنعتی و معدنی ایران با مشارکت بانکهای معتبر خارجی برای دادن وام های یارانه ای و بلند مدت به سرمایه گذاران تأسیس شد و برای ایجاد صنعت در کشور از الگوی موسسه بازسازی صنایع ایتالیا به نام ایری استفاده شد.
این نهاد پس از پایان جنگ جهانی دوم تقریباً تمامی صنایع ایتالیا از شرکت هواپیمایی ملی ، بانکها و سایر صنایع مانند کشتی سازی، فولاد سازی وساخت ماشین آلات صنعتی را بر عهده داشت لازم به یادآوری است که بیش از خصوصی سازی این نهاد و شرکت های زیر مجموعه آن بیش از ششصد هزار نفر در آن مشغول به کار بودند لذا ما هم سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران را تأسیس نمودیم که بعدها در ایجاد صنایع نوین بسیار موثر واقع شد و شرکتهای بزرگی همچون ماشین سازی تبریز - ماشین سازی اراک تراکتور سازی تبریز – آلومینیوم ارک – بلبرینگ سازی تبریز - آذراب ، موتوژن را بوجود آوردیم و این روند تا سال 1356 همچنان ادامه یافت .
خبرنگار بورس نیوز : یعنی شما می گویید در دوره پهلوی دوم بستر اقتصاد اصلاح شد تا بتوانیم بورس داشته باشیم .
دکتر آرمان : خیر - بستر اقتصاد اصلاح نشد که بورس داشته باشیم بلکه وقتی اقتصاد اصلاح شد نیاز به بورس هویدا شد البته اصلاحات اقتصادی فقط موارد فوق نبود بلکه ایجاد شرکت سرمایه گذاری بانکهای ایران و موسسه های اعتباری نیز از جمله انها بودند .
خبرنگار بورس نیوز : یعنی دولت واقعاً عزم کرده بودکه این اتفاقات حادث شود؟
دکتر آرمان : بله- زمانی که بانک توسعه صنعتی و معدنی با مشارکت بانکهای خارجی تشکیل شد آقای شریف امامی که نخست وزیر بود عضو هیأت مدیره آن شد و با پرداخت وامهای کم بهره با اقساط بلند مدت به بخش خصوصی به ایجاد کارخانجات بسیاری کمک نمود یعنی برای دولتمردان رشد بخش خصوصی اهمیت داشت .
خبرنگار بورس نیوز : خوب اصولا چرا بورس بوجود آمد ، کشور که دارای صنعت و کارخانه شده بود ؟
دکتر آرمان : بورس به منظور راههای تأمین منابع مالی برای کارخانجات و شرکتها و انتشار اوراق قرضه و اسناد خزانه برای کنترل نقدینگی و کاهش نرخ تورم بوجود آمد که به اهداف خود هم رسید و تأمین منابع مالی مورد نیاز اصلاحات ارضی ( انقلاب سفید ) ، تملک زمین های عباس آباد توسط شهرداری تهران هم از طریق انتشار اوراق قرضه تأمین شدند.
استفاده گسترده از بورس به عنوان ابزاری برای تأمین منابع مالی مورد نیاز سرمایه گذاری های بخش خصوصی و همچنین کنترل نقدینگی و کاهش نرخ تورم بسیار زیاد بود .
خبرنگار بورس نیوز : پس اهداف و کارکرد بورس آن موقع با بورس فعلی متفاوت بود.
دکتر آرمان : بله - در آن زمان 40 الی 50 درصد معاملات بورسی مربوط به اوراق قرضه و اسناد خزانه بود که الان اصلاً در بورس معامله نمی شود چون اوراق قرضه پس از انقلاب اسلامی ، ربوی اعلام شد و انتشار و داد و ستد روی آنها متوقف شد .
بدون شک باید گفت بورس قبل از انقلاب نسبت به بورس فعلی کیفیت بهتری داشت هم از نظر قانون و هم از نظر کمک به بنگاههای اقتصادی برای تأمین منابع مالی مورد نیاز خود که این اصولاً در بورس فعلی تهران به هیچ وجه انجام نمی گیرد .
خبرنگار بورس نیوز: یعنی چه از نظر قانون و کمک به بنگاههای اقتصادی بورس کیفیت بهتری داشت ؟
دکتر آرمان : بله - قانون بورس قبل از انقلاب کاملتر و فراگیرتر بود این قانون توسط کارشناسان بورس بلژیک تدوین شده بود و الگوی آن نیز بورسهای آن زمان جهان بود که قطعا مناسب شرایط فعلی حاکم بر بورسهای جهان نیست .
بند ج اصل 44 قانون اساسی صنایع را زیان ده کرد
بر پایه آن قانون سهام بانکها و بیمه ها و بنگاه های غیر دولتی در بورس حضور داشتند و از آن ها حمایت می شد اما بعد از انقلاب با توجه به بند ج اصل 44 قانون اساسی بسیاری از بنگاه های اقتصادی ملی ( دولتی ) شدند و به بنیاد مستضعفان ، بنیاد علوی ، ستاد اجرایی فرمان حضرت امام و.... واگذار گردیدند که مدیریت خوبی روی آنها صورت نگرفت و اکثر این شرکت ها زیان ده شدند.
آموزش کارشناسان سرمایه گذاری قبل از انقلاب در لندن انجام می شد
البته یک نکته را فراموش کردم و آن اینکه در قبل از انقلاب شرکت سرمایه گذاری ملی ایران به صورت دولتی تاسیس شد و به عنوان ابزاری برای داد و ستد اوراق بهادار در بازار سرمایه بکار گرفته شد که عملکرد بسیار خوبی در سرمایه گذاریها داشت و کارشناسان آن برای فراگیری امور سرمایه گذاری به شعبه بانک سرمایه گذاری مری لینچ در لندن اعزام می شدند اتقافی که بعداز انقلاب هرگز نیافتاده است و شما می دانید که بانک سرمایه گذاری مری لینچ چه عظمتی در دنیا دارد البته شرکت توسعه صنایع بهشهر هم به عنوان هلدینگ سرمایه گذاری توسط بخش خصوصی ایجاد شد که عملکرد بسیار خوبی داشت .
درضمن در بورس قبل از انقلاب تنوع اوراق بهادار زیاد بود و خارجی ها در بورس حضور داشتند که الان هیچ کدام از این دو فاکتور در بورس ، وجود خارجی نیز ندارند .
خبرنگار بورس نیوز : شاید خیلی از کارشناسان نظر شما را قبول نداشته باشند و بگویند در قبل از انقلاب خیلی صنعتی نبوده ایم و بورس هم محدود بوده است .
دکتر آرمان : ابداً چنین چیزی صحیح نیست ما هفتاد سال پیش صنعت نساجی - قند و سیمان را توسط بخش خصوصی وارد کشور کردیم در حالیکه این صنایع در حال حاضر توسط دولت یا نهادهای شبه دولتی مدیریت می شوند . در ضمن محدودیت شرکتهای حاضر در بورس بخاطر آن بود که کشور تازه به سمت صنعتی شدن پیش می رفت .
خبرنگار بورس نیوز : خوب شما بورس پس از انقلاب را چگونه ارزیابی می کنید .
دکتر آرمان : اگر بورس پس از انقلاب را به چهار دوره رجایی سلماسی ، میر مطهری، عبده تبریزی و صالح آبادی تقسیم کنیم می توانم بگویم دوره رجایی سلماسی دوره راه اندازی مجدد بورس پس از انقلاب و فصل نوین نوآوری ها بود که متأسفانه مورد هجوم دیدگاههای سیاسی چپ قرار گرفت بطوریکه حتی حملات فیزیکی به ساختمان قبلی بورس واقع در خیابان سعدی را شاهد بودیم ولی با این وجود پس از آغاز بکار دولت سازندگی ، رشد دوباره بورس آغاز شد و تعداد شرکتهای بورسی شدیداً افزایش یافت .
خبر نگار بورس نیوز : دیدگاههای چپ یعنی چه ؟
- مثلاً حزب توده که می گفت باید بازرگانی خارجی را ملی کنیم که الان هم تاوان همان حرکتها و شعارها را می پردازیم .
بازرگانی دولتی مافیاست
- در حال حاضر بازرگانی دولتی به مافیای واردات شباهت بیشتری دارد تا یک نهاد مؤثر اقتصادی
خبر نگار بورس نیوز : دوره میر مطهری چگونه بود ؟
دکتر آرمان : دوره میرمطهری شاید یکی از کم رونق ترین دوره های بورس ایران باشد چون بورس در رکود رفت و هیچ نوآوری در آن مشاهده نمی شد .
خبرنگار بورس نیوز : ولی کارشناسان زیادی هستند که نظر دیگری دارند و دوره رجایی سلماسی را با توجه به ترکیدن حباب بورس در سال 74 و 75 دوره فرار سرمایه ها از بازار می دانند .
دکتر آرمان : به نظر من رجایی سلماسی و گروه فعال در بورس در آن قضیه تقصیر کمی داشتند چون بارها به مراجع ذیربط از جمله ریاست جمهوری نامه های بسیاری نوشته شد که با این حجم نقدینگی موجود در جامعه و تعداد شرکتهای کم حاضردر بورس و عدم عرضه سهام توسط دولت حتماً پدیده حباب ایجاد می شود اما مراجع ذی صلاح اقدام موثری نکردند و آن اتفاق افتاد البته علیرغم تمامی این مشکلات بورس نقش بسیار کلیدی در ایجاد بازار اولیه مانند شرکتهای تولیدی به صورت سهامی عام و یا تأسیس شرکت های سرمایه گذاری ملی وابسته به بانکهاو استانی داشت این اقدامات بودند که توانستند بورس فعلی را سر پا نگه دارند
بورس تهران در اقتصاد اسلامی به خانه های ایرانیان رفت
خوب به یاد دارم ، خبر نگاران خارجی که نسبت به فعالیت بورس در ایران حساس بودند بارها این پرسش را مطرح می ساختند که بورس ابزار اقتصاد بازار و سرمایه داری است درحالیکه شما مدعی اقتصاد اسلامی هستید ولی با این وجود بورس دوام آورد و به خانه اکثر ایرانی ها رفت.
البته هدفی که درآن زمان دنبال می شد افزایش تعداد سهامداران و رساندن آن به استانداردهای حداقل کشور های تازه صنعتی شده بود ولی متأسفانه این اندیشه پس از مدیریت دوره رجایی سلماس هیچ گاه پیگیری نشد .
در ضمن یادآوری این نکته ضروری است که در آن دوره سهم بازار سرمایه در تشکیل سرمایه ناخالص داخلی از صفر به 1.2 درصد رسید .
خبر نگار بورس نیوز : خوب چرا استارت خصوصی سازی زده نشد ؟ با توجه به اینکه هاشمی رفسنجانی رییس جمهور وقت هم به خصوصی سازی علاقه داشت
دکتر آرمان: قبلا هم گفتم چون چپ گرایان و کسانی که به اقتصاد دولتی اعتقاد داشتند و همچنین عدهای که منافع خود را در دولتی نگه داشتن شرکتها می دیدند جلوی روند خصوصی سازی را گرفتند .
قانون واگذاری سهام به ایثار گران کذایی بود
در همان وقت تنگ نظری ها و فساد گسترده در واگذاری سهام شرکتهای دولتی باعث شد تا قانون کذایی واگذاری سهام به ایثارگران را به تصویب مجلس شورای اسلامی برسد که این اقدام عملا پایان کار خصوصی سازی بود .
به خاطرم هست در آن زمان بنده در مقاله ای با عنوان " شوروی چگونه فرو پاشید " نوشتم که اقتصاد شوروی به پرنده ای بزرگ تبدیل شده بود که دیگر توان پریدن نداشت در آن موقع اقتصاد ایران هم تقریباً وضعیت مشابهی داشت و هنوز هم این شرایط حاکم است .
هر چند که در آن زمان توصیه صندوق بین المللی پول هم خصوصی سازی صنایع ایران بود که سرانجام توسط بنیاد مستضعفان و سازمان گسترش انجام شد اما چون خریدار واقعی در بخش خصوصی وجود نداشت یا به عبارت بهتر به آنها اجازه حضور ندادند دوباره شبه دولتی ها دست به کار خرید سهام شدند که نتیجه خوبی در بر نداشت و سیاستهای تعدیل اقتصادی هاشمی هم نتوانست موفق شود زیرا در نیمه راه از نفس افتاد .
خبرنگار بورس نیوز : با وجود این شرایط شما دوره دبیرکلی عبده تبریزی را چگونه ارزیابی می کنید ؟
من این دوره را بدترین دوره بورس تهران می دانم چون انحرافهای زیادی در مسئولیتها و اطلاعات منتشره بوجود آمد و خیلی از مردم گرفتار سیاستهای غلط شدند و سرمایه خود را از دست دادند یعنی جیب اندکی پر پول شد و جیب مردم عادی خالی .
خبرنگار بورس نیوز : اما دکتر عبده بورس را گسترش داد و مردم هم از عملکرد بورس راضی بودند .
دکتر آرمان : ببینید در سال 68 حدود 95 شرکت در بورس بود اما در سال 76 این عدد به 214 رسیده بود و این کاری بود که در زمان رجایی سلماسی انجام شد یا در آن زمان تمام تلاش بورس این بود که سود شرکتها بصورت نقدی تقسیم نشود و در قالب افزایش سرمایه اعمال شود ولی این سیاست بعدها پیگیری نشد و به همین دلیل است که پی بر ای سهام در این بین 4 و 5 است اما در دنیا در محدوده 30 قرار دارد .
در ضمن هیچگاه شرکتهای بخش خصوصی بصورت واقعی درخواست حضور در بورس تهران را ندارند .
گسترش بورس بدون ایجاد زمینه های لازم مثل سم است و درست است که برخی مردم از رشد قیمتها راضی شدند ولی آثار تخریبی آن بعداً مشخص شد .
خبرنگار بورس نیوز : دوره ریاست صالح آبادی چه تفاوتی با دوره های قبل دارد ؟
دکتر آرمان : به نظر من تیم فعلی بورس بعلت مدارک تحصیلی مرتبط و میانگین سنی کم انگیزه زیادی برای هدایت و کنترل صحیح بازار دارند که تا حد زیادی هم موفق بوده اند .
بورس مرده ای بود که دوباره زنده شد
مدیریت جدید اصلاح قوانین ، متنوع سازی ابزارهای مالی ، تغییر نرم افزار معاملات و ... را در دستور کار قرار داده اند که همت زیادی می طلبد و تلاش مدیریت جدید بورس با دو دوره پیش از آن اصلاً قابل مقایسه نیست پیش از مدیریت جدید ، بورس مرده ای بیش نبود ولی حالا آن مرده زنده شده است بطوریکه حتی رئیس جمهور در مصاحبه های خود با رسانه های خارجی رشد بورس را به عنوان معیاری برای رونق اقتصادی ایران می داند در حالیکه ایشان در ابتدای ریاست جمهوری خود بورس را قمارخانه می دانستند که تشبیه اشتباهی نیز نبود .
اما این تیم مدیریتی هنوز به درک صحیحی از موقعیت بورس تهران در اقتصاد کشور نرسیده و باور ندارد که در کشورهای صنعتی 60 درصد منابع مالی سرمایه گذاری های جدید از طریق بورس انجام می شود در حالیکه هنوز علی رغم چهار دوره مدیریت ، بورس تهران هنوز نتوانسته است جایگاه مناسبی را بدست آورد و حتی قادر به ایجاد بازار ثانویه اوراق مشارکت و سی دی ها نبوده است که امیدوارم بزودی این اتفاق بیافتد و این تیم بتواند با دست گذاشتن روی نقاط حساس و مورد نیاز ، بورس کشور را شفاف و پویا گسترش دهد و به محلی برای تأمین منابع مالی کوتاه مدت و بلند مدت شرکتها گردد و سهم بورس در تشکیل سرمایه ناخالص داخلی را حداقل در یک برنامه سه ساله به بالای 10 درصد افزایش دهد که یکی از روشهای آن جلوگیری از توزیع سود نقدی در مجامع شرکتها و اختصاص این منبع مالی ارزان قیمت به توسعه فعالیت های شرکتها و ایجاد اشتغال است زیرا اصولاً شرکتها در جهان سود عملیاتی خود را به صورت نقدی پرداخت نمی کنند .
همان گونه که گفتم ، پی بر ای بالای 30 در بورس های جهان در ابعاد گسترده ای متأثر از عدم پرداخت سود نقدی است سیاستی که ما بر آن اصرار داشتیم ولی حالا عکس آن عمل می شود به این خاطر شرکتهای پذیرفته شده در بورس عملاً دارای ساختار مالی بسیار شکننده ای هستند که نمونه آن شرکت فولاد مبارکه ، ملی مس ، فولاد خوزستان هستند که به علت پرداخت نقدی سود سهام قادر به اجرای طرح های توسعه خود نیستند و حتی توان تأمین سرمایه در گردش مورد نیازشان را ندارند .
