اطلاعات مهم درباره علت واقعی سقوط بوئینگ747

مدرسی می نویسد: مطلبی كه در  ذیل می خوانید حاصل تجربه قدیمی خودم در نیروی هوایی است و رسمآ اعلام می كنم به هیچ عنوان قصد زیر سوال بردن زحمات مسئولان محترم سازمان هواپیمایی رو ندارم...شاید كلیدی برای جلوگیری از سوانح بعدی باشد.

اصل خبر چه بود؟
روز یكشنبه ۱۹ دی ماه یك فروند هواپیمای بوئینگ ۷۲۷ ایران ایر ، با شماره پرواز ۲۷۷ به خلبانی كاپیتان " فریدون دادرس " بعد از یك ساعت تاخیر فرودگاه بین المللی مهرآباد رو به مقصد ارومیه ترك می كند . این هواپیما داری ۹۴ نفر مسافر ( كه دو نفر ان ها خردسال بودند ) و ۱۶ نفر كروی پروازی بود . بعد از رسیدن به منطقه اپروچ باند ارومیه به دلیل بارش شدید برف و مشخص نبودن باند فرود، كاپیتان تصمیم به بازگشت می گیرد اما دقایقی بعد در پانزده كیلومتری شهر و در منطقه ای موسوم به "ترمنه" به دلایل نامعلومی به زمین می خورد . شماره ریجستر هواپیما " EP - IRP " بود و ۳۷ سال از عمر پر فراز و نشیب اش می گذشت. یادتان باشد كه تمام سوانح هوایی حاصل سه عامل مهم شامل ( خطای انسانی ، شرایط جوی و عوامل فیزیكی كه همان نقص فنی است ) می باشد. كه گاهی یك یا دو عامل و بعضآ هر سه مورد سبب ساز سوانح دردناك هوایی می شوند.

تآخیر اعلام شده
در ابتدای امر به دنبال علل تاخیر یك ساعته پرواز ۲۷۷ بودم . نخستین حدس و گمان ام بر این پایه بود كه كاپیتان " فریدون دادرس " استند بای پیش بینی وضعیت هوای مقصد بوده است . كه بعد از اعلام اداره هواشناسی با یك ساعت تاخیر تیك آف می كند ..  اما این نظریه ام متآسفانه مردود اعلام شد چرا كه طبق اطلاعات دریافتی .. این تآخیر به دلیل " تعویض هواپیما " بوده است زیرا طبق جدول تنظیم شده پروازی قرار بود یك فروند هواپیمای " فوكر ۱۰۰ " به روال همیشگی انتقال مسافران را عهده دار شود اما متآسفانه به دلایل نقص فنی ، هواپیمای بوئینگ ۲۰۰ - ۷۲۷ جایگزین فوكر می شود! با این حساب (اگر این فرضیه صحیح باشد ) اولین حلقه اشتباه شكل گرفته است، چون:

الف- اولآ در شرایط مشابه جوی هواپیماهای فوكر به دلیل دارا بودن سیستم های مدرن ناوبری (كه در ادامه همین مطلب مفصلآ به آن اشاره خواهم كرد) بهتر از هواپیماهای قدیمی بوئینگ ۷۲۷ با عمر ۳۷ ساله از پس مشكل یا مشكلات بر می آمدند!

ب- خلبانان فوكر ۱۰۰ در مقایسه با خلبانان سایر مدل های هواپیما از جمله كروی پروازی بوئینگ ۷۲۷  به دلیل پروازهای مستمر به ارومیه، در شرایط سخت اضطراری شناخت بیشتری به منطقه دارند و به تعبیر پروازی اشراف كاملی بر "مینیموم ها " و سخت افزار های ناوبری دارند.

پیش بینی آب و هوا
بیست سال و اندی پیش كه خبری از سیستم های مدرن ماهواره ای "هواشناسی" نبود ، قبل از پرواز مسئولان عملیات و دیسپچر ها نه تنها هوای حاضر (اكچوال) مبدا، مسیر پروازی و مقصد را در اختیار قرار می دادند، بلكه خیلی راحت پیش بینی هوای مسیر و مقصد برای یك تا سه ساعت آینده رو در اختیار می گذاشتند و حتی با آن تلفن های هندلی آخرین تغییرات را جویا می شدند و خلبان قبل از پرواز از همه هشدار های  مربوط به هوا  (سیگمنت ها) آگاه می شد. 

چطور ممكن است در عصر هواشناسی مدرن قرن بیست و یكم كه از یك هفته قبل جریانات هوا رو به خوبی پیش بینی می كنند، كاپیتان پرواز زنده یاد "فریدون دادرس" كه دست بر قضا معلم خلبان بوئینگ ۷۲۷ هم بوده است، از وضعیت فرودگاهی كه قرار بود فرود بیاید بی اطلاع بوده باشد!؟  البته این نكته را اضافه كنم: ایران ایری ها در پاسخ به این پرسش بنده فرمودند: بار ها اتفاق افتاده بود كه پیش بینی های ارایه شده هوا كاملآ غلط از آب در می آمد و مثال های فراوانی در این مورد به خاطر می آوردند. اما صادقانه عرض كنم از یك استاد خلبان با تجربه كم اهمیت دادن به این اصل بسیار مهم واقعآ بعید به نظر می رسد. 

این احتمال وجود دارد كه وضعیت هوای گزارش شده به خلبان، شرایط  هوا و دید را نرمال (استاندارد) گزارش كرده باشند  یا این كه بر اساس همان اصل بی اعتمادی ترجیح داده بود برای فرار از اتلاف وقت خود و مسافران و لحظات كشدار انتظار، خود از نزدیك شرایط را بررسی كند. یادمان باشد "گزارش خلبان از وضعیت هوا، دقیق ترین استناد است" و به هر حال این نظریه به خاطر ثبت شدن اطلاعات هواشناسی قابل اثبات است.

پرواز تا منطقه اپروچ ...

"فریدون دادرس" به اتفاق خلبان دوم هواپیما "محمد رضا قره تپه " بدون هیچ مشكلی از فرودگاه مهرآباد تیك آف كرده و ساعت ۱۹:۴۰ دقیقه آمادگی خود را برای فرود به مسئول برج مراقبت فرودگاه ارومیه اعلام می نماید . به عبارت صحیح تر هواپیما ارتفاع خود رو كاهش می دهد ، فلاپ ها به مقدار نظر كاپیتان باز شده و پائین می آیند. چرخ ها بدون هیچ مشكلی باز می شوند. از قبل از كاهش ارتفاع مهمانداران هشدار های لازم رو به مسافران داده اند. كمربند همه بسته شده و علایم اخطار بستن كمربند و نكشیدن سیگار روشن شده است . برف شدیدی در حال بارش است و رفلكت شدیدی از تابش پرژكتور های هواپیما به دانه های برف ایجاد شده است . كنترل هواپیما به عهده خود كاپیتان است . مرحوم " مرتضی شایسته " مهندس پرواز هواپیما از قبل مقدار بنزین داخل باك ها رو طراز كرده است. 

چك لیست قبل از فرود توسط كمك خلبان خوانده شده و همه دستگاه ها حاكی از نرمال هستند. به دلیل كاهش ارتفاع لرزش های متناوبی به هواپیما وارد می شود. بعضی از مسافران حالت تهوع می یابند ( به نقل از مسافران مجروح ) بعضی ها ناخواسته وحشت زده اند و با هر تكان هواپیما، محكم به دسته های صندلی چنگ می اندازند و تعدادی هم زیر لب دعا می خوانند. هواپیما خیلی راحت به كمك سیستم های ناوبری اش بدون درد سر به منطقه اپروچ رسیده است. ارتفاع هر لحظه كم و كم تر می شود. طبق قاعده طبیعی باید باند مقابل روی آن ها باشد اما متآسفانه چنین نیست و از این لحظه شمارش معكوس برای سانحه رقم می خورد...

قانون می گوید: «در صورت صفر بودن عمق دید، خلبان باید از فرود انصراف داده و بدون انجام هر گونه ریسكی مراجعت نماید.» آیا این اتفاق رخ داده بود؟ معمولآ اغلب اوقات خلبانان با تجربه با اعتماد به سیستم های ناوبری فرودگاه و هواپیما ، با هماهنگی برج مراقبت پرواز (گو اراند) كرده و با یك چرخش ۳۶۰ درجه ای به صورت كور (آی . اف . آر) فرود می آیند. به گفته منابع موثق ظاهرآ خلبان چنین تصمیمی داشته است و با هدف چرخش، از فرود انصراف داده (میس اپروچ) و با دادن موتور و جمع كردن فلاپ ها از فراز باند می گذرد اما متآسفانه این چرخش (هولدینگ) انجام نمی شود و در هشت كیلومتری شهر (بعضی ها پانزده كیلومتر اعلام كرده اند!) به زمین برخورد می كند.



دو فرضیه متناقض!
نظرات گوناگونی برای بعد از لحظه  "انصراف از فرود" روایت شده است . برخی معتقدند كه كاپیتان قصد بازگشت به تهران را داشته است . عده ای هم می گویند به قصد تقرب دوباره اقدام به چرخش كرده است . تعدادی هم افزوده اند : زنده یاد دادرس اعلام فرود اضطراری كرده بود . البته هر یك از این فرضیه ها هم كه باشد، در كل هیچ فرقی برای عامل بوجود آمدن سانحه نمی كند و اشتباه از لحظه انصراف از فرود "میس اپروچ" شكل گرفته است.


چرا هواپیما زمین خورد؟
آن چه مسلم و واضح است، ارتفاع هواپیما پائین تر از حد معمول بوده است كه این امر به دلایل متعددی می تواند باشد. علاوه بر قراین موجود ( كه هیچ نقص فنی و یا كوچك ترین اشكالی در كنترل هواپیما وجود نداشته است و خلبان ارتباط اش تا قبل از برخورد با زمین با برج مراقبت برقرار بوده است ) همچنین به گفته یكی از كاركنان فرودگاه ارومیه كه در روستای محل سانحه ساكن است  با شنیدن صدای هواپیما در فاصله بسیار نزدیك به زمین  بیرون آمده و می بیند هواپیمایی در ارتفاع خیلی پائین (پانزده تا بیست متر) در حال عبور است . وی به قصد تماس با مسئول برج مراقبت و هشدار به خلبان سراسیمه به سمت تلفن منزل می دود اما متآسفانه بعد از بیست تا سی ثانیه هواپیما از مقابل دیدگانش دور شده و بلافاصله صدای انفجار شدیدی رو می شنود. 

آن چه مسلم است فاكتور ( شرایط جوی ) دلیل بعدی برای رقم خوردن زنجیره اشتباهات قبل از  سانحه است كه معمولآ با عامل دیگر (هیومن فكتوری) یا همون عامل "خطای انسانی" همراه است . طبق اطلاعات دریافت شده  روز نوزدهم دیماه به دلیل شرایط نامساعد جوی همه پرواز ها به مقصد ارومیه كنسل اعلام شده بود و سازمان هواشناسی هوا را برای فرود هر نوع هواپیمایی نامساعد اعلام كرده بود.


خطای انسانی...
اگر چه نام بردن از خطای انسانی آن هم به فاصله یك روز بعد از سانحه غیرمنطقی و غیرعلمی به نظر می رسد اما همان گونه كه اشاره كردم برای بررسی بهتر و كالبد شكافی سانحه برای رسیدن به حقایق باید همه احتمالات رو در نظر گرفت اما در اغلب سوانح این مهم به اثبات رسیده است كه هر عامل جوی همیشه با خطای انسانی همراه است  و غیر از این نمی تواند باشد؛ چه از ایمنی روی زمین و قبل از پرواز ( تعویض هواپیما + چك كردن هوای مقصد ) و چه بعد از پرواز كه دقیقآ بعد از مشاهده نشدن باند فرود آغاز شد و ممكن است گروه پروازی نیز  در حفظ ارتفاع دچار اشتباه شده بودند كه دلایل گوناگونی می تواند داشته باشد:

1- همان گونه كه ذكر شد سیستم ناوبری هواپیماهای ۷۲۷ نسبت به سایر هواپیماهای ناوگان هواپیمایی ما ضعیف تر هستند. دلیلش نیز  نداشتن ابزاری چون "جی . ان . اس" و یا "جی .پی . اس" است  كه بقیه هواپیماهای ایران ایر دارا می باشند و فاقد نقشه بودن در شرایط مشابه ای كه باند در (شورت فاینال) دیده نشود، آن ابزار به راحتی به خلبان كمك می كند كه باند رو به راحتی پیدا كرده و فرود آید. البته در شرایط عادی هواپیماهای ۷۲۷ هیچ مشكلی برای انجام ماموریت و حمل مسافر ندارند و هواپیمای بسیار امنی است  اما در شرایط اضطراری و نامساعد بودن هوا و یا خرابی هر یك از سیستم های ناوبری زمین مثل (آی . ال . اس) خلبان رو به اشتباه می اندازد.