نقش"مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها"در جایگاه بورسی و افزایش قیمت سهام

مفهوم مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها دردهه اخیربه پارادایم غالب و مسلط حوزها در شرکت‌هاتبدیل شده است. این مفهوم هم‌اکنون به شدت ازسوی بازیگرانی مثل حکومت‌ها،شرکت‌ها،جامعه مدنی،سازمان‌های بین‌المللی و مراکزعلمی دنبال می‌شوداما  در ایران طی سال‌های اخیر توسط صاحبان صنایع و بخش خصوصی، سازمان‌های غیر‌دولتی و روشنفکران و دانشگاهیان مطرح شده است. برگزاری اولین کنفرانس مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها توسط برخی تشکل‌ها مثل اتاق بازرگانی‌ وکنفدراسیون صنعت نقطه آغازی در زمینه مطرح کردن مفهوم و ادبیات این موضوع در ایران بود.حرکت شرکت‌های ایرانی به سمت تعالی سازمانی و مدل‌های کیفیت از مهم‌ترین عواملی بوده که شرکت‌های ایرانی را به سمت این مفهوم سوق داده است. پس از آن نیز فضای رقابتی در برخی حوزه‌ها به خصوص کالاهای مصرفی باعث شده که شرکت‌ها از این مفهوم به عنوان ابزاری برای مطرح شدن و بازاریابی استفاده کنند.

درباره این مفهوم علیرضا امیدوار مدیرعامل مرکزترویج حاکمیت شرکتی با ارابه توضیحات می گوید در فرانسه شرکت‌هایی می‌توانند واردبورس شوند که گزارشی کامل از اثرات زیست‌ محیطی اجتماعی و اقتصادی ارائه دهند.همچنین وقتی شرکتی در قبال مسئولیت اجتماعی مسئول باشدقیمت سهامش در بورس افزایش مس یابد و منافع بی‌شماری را می کند.

وی دارای مدرک کارشناسی ارشد سیاست‌گذاری عمومی از دانشگاه تهران و همچنین مدیریت اجرایی کسب و کار مسئولیت‌پذیر از دانش‌گاه ناتینگهام انگلستان است، پایان‌نامه اش را با عنوان «سیاست‌گذاری حکومت در ترویج مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها» به پایان رسانده و فعالیت‌های گوناگونی را در این زمینه انجام داده است.

وی همچنین نایب رئیس کمیته استاندارد مسئولیت‌پذیری اجتماعی شرکتی  ایزو 26000 در اداره استاندارد و عضو کمینه راهبری پروژه منطقه‌ای ترویج حاکمیت شرکتی  است که در گفت وگو با فارس ابعاد مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها خصوصا" شرکت های حاضر در بازار سهام به عنوان جلودار سایر شرکت ها، را تشریح کرد.

فارس:مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها و بنگاه‌های اقتصادی چه مفهوم یا تعریفی دارد؟

امیداور:ما مفهومی را در ایران ترویج می‏کنیم که بر مسئولیت و پاسخ‌گویی به عنوان پایه و اساس رفتار یک سازمان در اجتماع تاکید دارد. در این حالت با پرسشی اساسی از منظر یک مدیر شرکت مواجه می شویم که با دیدگاه یک موسسه خیریه یا یک سازمان مردم‌نهادمتفاوت است. پرسش در این‌جاناظر بر چگونگی کسب‌وکار مسئولانه همراه با تولید ثروت است. چون شرکت‏ها تاثیر عمده‌ای بر سیستم اجتماعی یک جامعه دارند، باید اثرات مثبت فعالیت خود را به حداکثر و اثرات منفی فعالیت خود را به حداقل برسانند. در واقع بنگاه‏های اقتصادی در قبال کلیه ذی‌نفعان مسئول هستند و ذی‌نفعان مشتری، کارمند، خود سازمان، مصرف‌کنندگان، محیط زیست، جامعه محلی، همسایه‏ها، دانشگاه و اقتصاد آن ملت را شامل می‌شود.بنابراین موفقیت کسب و کار  با پیشرفت جامعه متصل است و رابطه مستقیمی میان این دو است . چرا شرکت مایکروسافت و بنیاد گیتس در بازار افریقا سرمایه گذاری می کند؟زیرا در صورت جهش از یک سطح توسعه به سطحی دیگر در این قاره،  بازار افریقا به بزرگترین بازار محصولات مایکروسافت تبدیل خواهد شد. چرا شرکتهای نفتی بزرگ چون شل نزدیک به 5 درصد درامد خود را صرف سرمایه گذاری تحقیق و توسعه بر روی انرژی های تجدید پذیر می کنند ،زیرا که هم اکنون در بازار سوخت های فسیلی رهبر بازار هستند و می خواهند که هنگامی که سوخت های فسیلی به اتمام رسید همچنان رهبر بازار انرژی باقی بمانند. آسیبهای اجتماعی،  توسعه نیافتگی جوامع در نهایت هزینه های بنگاه را افزایش می دهد . چرا بزرگترین بنگاههای دنیا در کشورهای توسعه یافته شکل می گیرند و چرا بزرگترین بازارهای انها در جوامع توسعه یافته قرار دارد.

بنابراین به نوعی برای ما مفهوم مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها یعنی چگونه از طریق کسب‌و‌کار مسئولانه ایجاد ثروت کنیم. رفتارهای تجاری شرکت حوزه کارکنان، مشتریان، پیمان‌کاران، محیط زیست و جامعه را دربرمی‌گیرد. بنابراین یک رابطه برنده‌-‌‌ برنده و خلق ارزش مشترک هم برای جامعه و هم برای بنگاه، زیربنای مفهومی موضوع مسئولیت شرکتی است.

در سال‌های گذشته ابزارهایی مثل استانداردها، دستورالعمل‌ها، معاهده‌ها، برچسب‌ها و نرم‌افزارهایی‌ آفریده شده که بتواند چارچوبی را به وجود بیاورد که شرکت‌ها در آن مسئولانه‌تر رفتار کنند. بسیاری از صاحب‌نظران کمک‌های خیریه و کمک‌های بشر‌دوستانه را نوعی از مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها نمی‌دانند و استدلال می‌کنند کمک‌های بشردوستانه توسط شرکت‌ها باعث می‌شود در بحث رفاه اجتماعیوجه تشابه بین مردم به‌عنوان افراد جامعه و سازمان‌های کسب و کاری به‌عنوان نهادهای جامعه از بین برود.

فارس :از نظر شما چطور؟

امیداور:ما نیز کمک‌های خیریه نقدی را مسئولیت اجتماعی شرکتها نمی‌دانیم. زیرا به دلیل علقه‌های مذهبی و سنتی مدیران یا به دلیل فشار گروه‌های ذی‌نفوذ در راستای مدیریت باج و بدون هیچ ارتباطی با استراتژی‌های تجاری شرکت از جیب سهامداران شرکت پرداخت شده است.

فارس: وضعیت مسئولیت اجتماعی در ایران چگونه است؟

امیداور: ما در ایران مدل 5 بعدی مسئولیت اجتماعی شرکتی شامل مسئولیت اجتماعی در قبال رهبری سازمان،محیط کار و کارکنان، محیط بازار و صنعت، محیط زیست و در قبال جامعه را ترویج می دهیم.

بخشی ازحوزه جامعه به امورخیر و کارهای خیریه مربوط می‌شود. بنابراین وقتی یک شرکت ادعا می‌کند نسبت به مسئولیت اجتماعی خود حساساست و آن را رعایت می‌کند، باید مطمئن باشد که پیمانکار او نیز این مسئله را مراعات می‌کند ومشتریانش نیزبه این موضوع حساس هستند. آیا در زمان طراحی محصول به معیارهای مسئولیت اجتماعی توجه کرده است. آیا فرایندهای کاری شرکت به گونه ای است که منابع انرژی بهینه مصرف گردد.زمانی کشورهای اتحادیه اروپا در دهه 90 بدون توجه به سایر کشورها به دنبال تکنولوژی‌های سبز و گسترش صنایع دوستدار محیط زیست بودند. ولی حالا نمی‌شود این‌طور عمل کرد. چون بیشترین آلودگی محیطی را دارد و سبب خرابی لایه ازن می‌شود. اگر زمین گرم شود اولین جایی که زیرآب می‌رود اروپا است. امروزه دیگر نمی شود گفت ما به فکر خودمان باشیم و بقیه هرکاری می‌خواهند انجام دهند. برای همین امروزه در فرانسه شرکت‌هایی می‌توانند واردبورس شوند که گزارشی کامل از اثرات زیست‌ محیطی اجتماعی و اقتصادی شرکت در برابر جامعه ارائه بدهند.

فارس:آیا می‌شود مسئولیت اجتماعی شرکت‌هارا به بخش‌های مختلفی مثل زیست محیطی و فرهنگی، اجتماعی، ورزشی دسته بندی کرد؟

امیدوار:خیر. این دسته‌بندی، دسته‌بندی مسئولیت اجتماعی نیست، ولی جزء موضوعات مسئولیت اجتماعی شرکتی محسوب می‌شود. پیوند‏‏ فعالیت اجتماعی یا فرهنگی با استراتژی شرکت، درگیرکردن کارمند‏های شرکت دریک فعالیت اجتماعی یا به‌کارگیری نیرو و توان کارمندان شرکت برای حل یک چالش اجتماعی به صورت داوطلبانه و استفاده از منابع و امکانات شرکت در یک پروژه اجتماعی می‏تواند از اشکال مختلف مسئولیت اجتماعی شرکت‌هاباشد که در قالب موضوعاتی چون آموزش و پرورش، حقوق کودک و فقر‌زدایی و ... ظهور پیدا می‌کند.

فارس:رعایت مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها مخصوصا" شرکت های بورسی و سهامی عام که با تعداد زیادی از سرمایه گذاران هم مرتبطند، چه فوایدی دارد؟

امیدوار:امروزه شرکت‌ها به مسئولیت شرکتی به مثابه ابزاری می‌نگرند که چگونه می‌توانند از طریق آن منافع شرکت خود را به حداکثر برسانند. آیا می‌تواند از طریق فعالیت‌های مسئولیت شرکتیسهم بازار خود را توسعه دهد و از طریق فعالیت‌های مسئولیت شرکتی خود را به عنوان شرکتی معتبرتر و باپرستیژتر جا بیندازد؟ آیا می‌تواند از طریق فعالیت‌های مسئولیت شرکتی و همکاری با سازمان‌های محلی ریسک اجتماعی خود را مدیریت کند و مجوز محلی برای کار کردن داشته باشد؟ آیا می تواند از طریق فعالیت‌های مسئولیت شرکتی بازاریابی کند و بازاریابی خود را با چالش‌های اجتماعی پیوند زند تا نامی ماندگارتر داشته باشد؟

به چند مثال توجه کنید.شرکت آب معدنی دماوند با همکاری یونیسف4500 کودک در مناطق محروم را آموزش می‌دهد. سایپا و گروه دایا طرح کمک به بیماران سرطانی را به مرحله اجرا درمی‌آورند و گروه دایا بنیاد خیریه مهیار را برای کمک به بیماران سرطانی تاسیس کرد. شرکت استات اویل هزینه آموزش تعدادی از کارکنان سازمان بنادر را به منظور آموزش نجات غریق دریایی پرداخت کرد، شرکت ایرانول اسپانسر تیم ملی ایران شد.شرکت یادمان‌سازه موفق به استقرار استاندارد پاسخ‌گویی اجتماعی در ارتباط با کارکنان خود شد. بانک لویدز در انگلستان شعبات وِیژه معلولین تاسیس کرد. مدیران بازار یابی و فروش شرکت بی ام دبلیو 3 ساعت در هفته وقت خود را در‌ گالری‌های هنری وموزه ها  برای کمک به فروش محصولات فرهنگی و هنری اختصاص می‌دهند. شرکت بیمه ترکیه در یک مشارکت اجتماعی استراتژیک با شهرداری استانبول طرح آموزش بیش از 50 هزار نفر پدران و مادران را در مورد نشانه‌های مواداعتیادآور جدید به مرحله اجرا گذارد. شرکت بی ام دبلیو حمایت از سازمان تئاتر کشور آلمان و گروه های تئاتر را برعهده گرفت.شهرداری ناتینگهام در سند استراتژی تدارکات مسئولانه خود، حمایت از اقلیت‌های اجتماعی را از طریق وارد کردن آنان به چرخه تدارکات خود را یکی از محورهای این سند ذکر کرده است.  اتاق بازرگانی ژاپن در دهه 70 میلادی با سفر به ایران و مطالعه فرهنگ و رسوم ، دو محصول برای مردم ایران تولید کردند؛ یکی پلوپز برقی و دیگری کرسی برقی و اولین بار مبادلات بانکی از طریق موبایل توسط یک شرکت در مناطق کشاورزی افریقا ایجاد و توسعه داده شد.

فارس: با این حال ممکن است صاحبان کسب و کار بگویند با وجود بیمه و مالیات چرا باید به هزینه‌های ناشی از مسئولیت اجتماعی هم تن داد. برای آن‌ها چه جوابی دارید؟

امیدوار:مسئولیت اجتماعی هزینه نیست؛ به نوعی مدیریت اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی یک بنگاه اقتصادی است. اما بیمه و مالیات بخشی از مسئولیت‌های قانونی شرکت محسوب می‌شود.  در حالی که ما می‌گوییم مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها فعالیتی فراتر از حداقل الزامات قانونی به صورت داوطلبانه است. به عبارت دیگر هیچ شرکتی را نمی‌توان مجبور به انجام فعالیت در زمینه مسئولیت اجتماعی شرکتی کرد. از سوی دیگر امروزه بر همه آشکار شده است که حکومت‌ها به تنهایی از پس مشکلات جامعه برنمی‌آیند و حل چالش‌های امروز جهان بدون کمک شرکت‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد امکان‌پذیر نیست.در برخی حوزه ها حتی بخش خصوصی خود آغاز گر بوده و موفقتر از دولت یا نهادهای مدنی عمل کرده است. با نگاه خلق ارزش مشترک و نگاه مسئولیت اجتماعی شرکتی بازارهای جدید و محصولات جدید و کسب وکارهای جدیدی را خلق کرده که هم دارای مزایای اقتصادی و هم اجتماعی بوده است مانند محصولات سبز و ارگانیک و محصولات سازگار با محیط زیست.

فارس:چگونه باید این کار را به مسئولان بنگاه های اقتصادی قبولاند و آن‌ها را مجاب کرد که آن را در استراتژی‌شان قرار دهند؟

امیدوار:الزامات بین‌المللی شدن و ایجاد فضای رقابتی خود به خود شرکت‌ها را به سمت این موضوع می‌برد، اما مهم‌ترین عامل، معرفی ابزارهای پیاده‌سازی مسئولیت اجتماعی شرکتی است که مدیر در این ابزارها یک منفعت مشخصی را برای خود می‌بیند. اگر این ابزارها، دستورالعمل‌ها، استانداردها، معاهده‌ها و پیمان‌های بین‌المللی به مدیران ارائه شود، آن‌ها به راحتی استقبال خواهند کرد.

فارس: آیا می‌توان در این زمینه به شرکتی به عنوان نمونه در ایران اشاره کرد؟

امیدوار: شرکت‌هایی چون ساپکو، فولادمبارکه، شرکت باند و گاز کاوه، کسیون، بوتان و فرش مشهد .

فارس: به عنوان سئوال آخر ، از نظر شما دورنمای اجتماعی عمل به مسئولیت اجتماعی شرکت‌هابرای بنگاه‌های اقتصادی چیست؟ رعایت آن از نظر اجتماعی چه فوایدی برای آن‌ها می‌تواند به همراه داشته باشد؟

امیدوار:یکی از موضوعاتی که امروزه بسیار زیاد دیده می شود، این است که شرکت‌های بزرگ در ایران که عمدتا شرکت‏های نیمه دولتی یا خصوصی وابسته به دولت هستند و ارتباط های بسیار قوی با دولت‏دارند و موسسات خیریه با توجه به توان مالی این شرکت‌ها،برای تامین هزینه‌های خود معمولا به سراغ آن‌ها می‌روند.

یکی از کارهایی که مسئولیت اجتماعی شرکت هامی‌تواند انجام دهد، هدف‌مند کردن این درخواست‌ها است. یعنی با طراحی راه‌کارهایی، سود شرکت نیز در این امور لحاظ شود. از طرف دیگر امروزه شرکت‌ها در ایران هر کدام فضای خاص خود را پیدا کرده‌اند و در حال رشد هستند و می خواهند مستقل از دولت، فضای کسب‌وکار جدیدی را به وجود آورند. شرکت‏های دولتی که به سمت خصوصی شدن در حرکت هستند، به بنگاه‏هایی تبدیل می‌شوند که اشخاص حقیقی مالک آن‌ها هستندو در برنامه‌ریزی‌های خود به دنبال برنامه‏های بلندمدت و افق‌های 5 تا50 ساله هستند، برنامه‌ای مدون برای گسترش شرکت خود تعریف می‏کنند و با ترسیم یک افق بلند مدت، خود به خود مسئولیت اجتماعی شرکت‏ها برای آن‌ها معنی پیدا می‌کند و درک می‌کنند که موفقیت شرکت، در گرو موفقیت ذی‌نفعان است.

وقتی شرکتی در قبال مسئولیت اجتماعی مسئول باشد، در جذب دانش‌جویان ممتاز دانشگاه‏ها و نیروهای بهتر موفق‌تر خواهد بود و با عملکرد بهتر سرمایه‌گذاران خارجی نیز مشارکت بهتری در سرمایه‌گذاری خواهد داشت. قیمت سهامش در بورس بالا می‌رود و منافع بی‌شماری را نصیب خود خواهد کرد.