گران‌ترين مناطق تهران، در زلزله‌خيز ترين مناطق هستند

مهندس عبدالله مظفري ،‌معاون پيشگيري و كاهش خطر پذيري ستاد پيشگيري و مديريت بحران شهر تهران درباره احتمال وقوع زلزله در تهران، نقاط حادثه‌خيز و ميزان خسارات احتمالي به پايتخت در صورت وقوع زلزله، توضيح مي‌دهد. 

‌ ‌ 

واقعيت اين است كه دانش امروز بشر نمي‌تواند زماني را براي زلزله معين كند و بگويد كه زلزله چه زماني با چه ابعادي و در چه محلي اتفاق مي‌افتد. اما برآوردهايي به‌عنوان پيش نشانگر داريم كه به‌عنوان احتمالات علمي‌از آنها نام برده مي‌شود اما به‌عنوان يك معيار علمي‌نمي‌توانيم از اين مسئله نام ببريم. البته‌اين برآوردها و اعلام وقوع زلزله نيز نمي‌تواند مبناي علمي‌داشته باشد اما با توجه به وقوع گسل‌ها و سوابق تاريخي وقوع زلزله در يك محل مي‌توانيم احتمال وقوع اين حادثه را مورد ارزيابي قرار دهيم و مي‌توانيم بگوييم سناريوي محتمل و خسارتبار در اين حادثه چيست؟ مثلا بيشترين احتمال براي وقوع زلزله كدام گسل است يا كدام گسل در صورت فعال شدن مي‌تواند خسارات بيشتري را به بار بياورد. 

اما در مورد تهران صورت مسئله اتفاق افتادن يا نيفتادن زلزله و مكان و زمان آن مطرح نيست. بلكه صورت مسئله اصلي اين است كه حتي اگر اين اتفاق هم نيفتاد ما بايد آمادگي مقابله با آن و برنامه‌هايي براي ايمني و آمادگي شهر را داشته باشيم. 

‌ وضعيت شهرهاي مختلف دنيا در خصوص بروز حوادث غير مترقبه چگونه است؟ 

سال‌هاي سال است كه شهرهاي مختلف دنيا خود را براي حوادث مختلفي كه ممكن است يك روز به وقوع بپيوندد، آماده مي‌كنند. به‌عنوان مثال شهر كيف در اوكراين خود را براي حادثه هسته‌اي آماده مي‌كند و مسئولان شهر پاريس به دليل احتمال وقوع سيل در اين شهر ، تمام امكانات خود را براي مقابله با بروز اين حادثه اختصاص داده اند. در تركيه نيز به دليل وقوع زلزله‌هاي فراوان برنامه‌هاي جامعي براي اين حادثه ديده شده و در سوئيس هم كه احتمال وقوع بهمن زياد است تمام هم و غم مسئولان مديريت بحران براي مقابله با اين حادثه بسيج شده است. در اكثر شهرهاي دنيا ايمني ملاك عمل مسئولان قرار داده شده. تهران هم از اين قاعده مستثنا نيست و بايد اين شهر در برابر وقوع احتمالي زلزله آماده شود. خواه‌اين حادثه اتفاق بيفتد يا نه، بايد به‌عنوان رويكرد جديد زندگي شهري اين شهر آمادگي كامل در برابر اين حادثه را داشته باشد. 

يكي از كارهاي خوبي كه در سازمان صورت گرفته تهيه نقشه مديريت بحران محلات شهر تهران است كه‌اين كار براي اولين‌بار در كشور انجام گرفته است. 

معاون پيشگيري سازمان مديريت بحران نيز از اين كار به‌عنوان يك الگوي بسيار خوب و موثر در حوزه بحران سطح كشور نام برده. اين نقشه 70 لايه اطلاعاتي را شامل مي‌شود. ظرفيت‌هاي مراكز بحران زدا مثل بيمارستان‌ها، مدارس و مساجد، ظرفيت‌هاي محل‌هاي بحران زا مثل پمپ بنزين‌ها، سايت‌هاي نگهداري و فروش مواد شيميايي، محل‌هاي لايه‌هاي شريان‌هاي حياتي مثل محل عبور لوله‌هاي آب و گاز و قنات‌ها و... مشخص شده كه تا زمان حاضر 33 درصد از كل كار حاضر شده و تا پيش از 20مهر كه روز ملي كاهش بلاياي طبيعي است 100درصد نقشه‌هاي مديريت بحران محلات تهران تكميل و در اختيار شهروندان قرار مي‌گيرد. 

اين نقشه‌ها براي هر 374 محله تهران به صورت مجزا تهيه شده و با توجه به‌اين نكته كه در تهيه‌اين نقشه‌ها دست كم 20 سازمان و نهاد اعم از سازمان‌هاي آب و گاز و مخابرات و... با ما همكاري داشتند به نظر مي‌رسد اين نقشه‌ها جامع و كامل باشند. اين در حالي است كه در گذشته براي تهران فقط يك نقشه با 12 لايه تهيه شده بود و تهيه نقشه‌اي با اين ابعاد و گستردگي در تهران تاكنون وجود نداشته است. 

در نقشه محله‌ها، ناحيه‌هايي كه در زمان خطر خسارات زيادي مي‌بينند ، معابر دسترسي شهروندان به نقاط امن و ميزان خسارات وارده به هر نقطه از محله به صورت مجزا مورد تجزيه و تحليل فني قرار گرفته. همچنين باتوجه به تعداد جمعيت هر محله و براساس آخرين سرشماري صورت گرفته تعداد كشته‌ها و زخمي‌هاي هر محله در زمان بروز زلزله براساس برآوردهاي كاملا علمي‌مشخص شده است. از سوي ديگر در تهيه‌اين نقشه‌ها تعداد ساختمان‌هايي كه آسيب كلي يا جزئي مي‌بينند، تعداد پناهجويان و محل‌هايي كه افراد هر محله بعد از وقوع زلزله مي‌توانند در آنجا اسكان يابند به صورت دقيق مشخص شده است. 

با تهيه كامل اين نقشه‌ها روند برنامه ريزي شهري با تحولي جدي روبه‌رو مي‌شود و در زمان‌هايي كه نياز به امداد رساني احساس مي‌شود با توجه به استقرار تجهيزات امدادي با توجه به نياز هر محله مي‌توان امداد رساني را در كمترين زمان ممكن با كيفيت بهتري انجام داد. از سوي ديگر با توجه به وجود اين نقشه‌ها اگر كسي بخواهد خانه هم بخرد مي‌تواند با توجه به‌اين نقشه‌ها محل زندگي خود را مشخص كند. 

نقشه‌هاي تخليه اضطراري محله‌ها در ستادهاي مديريت بحران و سوله‌هاي بحران نصب مي‌شود. 

نه اتفاقا وجود اين نقشه‌ها باعث هوشمندي و آگاهي بيشتر شهروندان مي‌شود. در دنيا حقي به نام حق ايمني وجود دارد كه شهروندان ما از آن آگاهي ندارند. يك شهروند بايد بداند محل مسكوني خود را در كدام محله انتخاب كند كه‌ايمن تر باشد و لازمه‌اين كار آگاهي است و يكي از اهداف ما در تهيه‌اين نقشه‌ها ايجاد آگاهي در بين شهروندان است كه متاسفانه مغفول مانده است. با آگاهي شهروندان از اين نقشه‌ها يك جريان جا به جايي رفتار محل سكونت ممكن است در شهر به وجود بيايد كه‌اين كار به نفع شهر و شهروندان خواهد بود و شهر را به تعادل مي‌رساند. تهران در حال حاضر در موقعيت ناپايدار است و با اين كار توزيع جمعيتي در تهران درست مي‌شود اين در حالي است كه آگاهي نداشتن شهروندان از حق ايمني باعث ميلياردها تومان خسارت مي‌شود و ميليون‌ها نفر را از طريق زخمي‌شدن، كشته شدن و بي خانماني متاثر از خود خواهد كرد. 

‌ مديريت بحران شهر تهران چه اقداماتي براي ايمني بافت فرسوده شهر انجام داده؟ 

در حال حاضر در بافت فرسوده دو كار مهم انجام مي‌شود يكي تجميع پلاك‌هاست كه در طرح تفصيلي در حال انجام است و يكي هم تعريض محله‌ها و ايجاد فضاي تنفس است كه از تغيير كاربري‌هاي مسكوني ايجاد مي‌شود. در چند سال اخير نيز در محله‌ها شاهد اتفاقات خوبي هستيم كه يكي از آنها زمين‌هاي خالي است كه در بافت فرسوده شهري براي زمان امداد رساني ديده شده است. 

در مناطق 10 ، 11 و 12 كه جزو تهران قديم هستند تجميع بافت فرسوده را داريم ولي بافت فرسوده لزوما مساوي با كشته شدن در زمان بروز زلزله نيست. به اعتقاد من گران ترين مناطق تهران جزو پر خطر ترين مناطق تهران هستند چرا كه فعال ترين و پرخطر ترين گسل‌هاي تهران در مناطق شمال تهران قرار دارند. درست است كه بافت قديمي‌تهران فرسوده است اما اين محل‌ها هوشمندانه انتخاب شده، اگر چه به دليل فرسودگي در اين محله‌ها ظرفيت خطر وجود دارد اما عامل خطر زا در اينجا كم است. چراكه گسل‌ها عموما در پيرامون تهران هستند. 

سازمان مديريت بحران نيز محلات را ملاك عمل خود قرار داده و برنامه اصلي سازمان اين است كه22 محله‌اي كه در حال حاضر به صورت پايلوت شده در 22منطقه تهران هستند به سرعت مي‌خواهند مستقل شوند. در حال حاضر نيز 103 سوله بحران در تهران داريم كه قرار است به 374 سوله افزايش پيدا كنند و تيم‌هاي‌هاي امداد و نجات نيز در محله‌ها تربيت و آموزش‌هاي اوليه به آنها داده شود در كنار اين اقدامات تجهيزات لازم براي مواقع بحران خريداري شده و در تمام محله‌ها دپو مي‌شوند. اما با تمام اين اوصاف تا آماده شدن كامل تهران راه زيادي داريم ولي نسبت به گذشته گام‌هاي موثر و رو به جلوي خوبي برداشتيم. 

جواب اين سوال سخت است چرا كه آمادگي به خيلي از عوامل بر مي‌گردد و چون محاسبه نشده نمي‌توانيم درصد دربياوريم اما به صورت توصيفي مي‌توانيم بگوييم كه به‌طور كلي در مسير آمادگي هستيم و اين گام‌ها با تكميل شدن پازل محلات به نقطه نهايي خود مي‌رسد كه در حال حاضر 22 تكه از اين پازل را چيديم و در آينده‌اي نزديك به 37 محله مي‌رسيم. 

‌ با توجه به تهيه نقشه‌هاي مديريت بحران محله‌ها مناطق پر خطر تهران در برابر زلزله كدام مناطق هستند؟ 

اگرچه چند سال گذشته تعدادي از مناطق تهران به‌عنوان مناطق پرخطر در برابر زلزله معرفي شدند اما در حال حاضر مقدار آمادگي اين مناطق بيشتر شده و مي‌توانيم بگوييم كه‌اين امدادرساني در برخي محله‌ها با پيچيدگي‌هايي مواجه است ولي اين پيچيدگي‌ها به مفهوم عدم امكان امدادرساني به‌اين مناطق نيست. بلكه بهترين راهكار اين است كه خود محله و شهروندان را توانمند كنيم. 

ما بايد به سراغ توانمند سازي محله‌ها برويم كه‌اين كار در دستور كار سازمان هم قرار گرفته. بحث مديريت بحران در تهران به صورت محله محور دنبال مي‌شود و اين محلات پرخطر جزو آن قرار دارند و بايد در اولويت كار قرار بگيرند. شايد قبلا رويكرد سازمان اين بود كه بايد محلات پرخطر كمك‌رساني كنيم ولي الان وقتي محله و مردمش مي‌توانند به خود كمك كنند ما مي‌توانيم توانمند‌سازي را داشته باشيم و روند پرخطر بودن اين محلات رو به كاهش است و محله‌ها در حال توانمند شدن هستند. 

در دنيا هم بر سهم شهروندان در امداد رساني حساب جداگانه‌اي باز كرده‌اند، در حادثه اخير ژاپن نيز 80درصد نجات‌يافتگان توسط مردم محلي نجات پيدا كردند و 20درصد مابقي سهم نيروهاي امداد و جات و دولت و آتش نشاني و هلال احمر بود. 

رويكرد سازمان اين است كه در برنامه ريزي شهري ورود پيدا كند و در عين حال جلسات مستمري با سازمان نظام مهندسي، شهر سازي و راه و مسكن داريم و بيشتر بر برنامه ريزي شهري متمركز مي‌شويم. در سازمان مديريت بيش از 30 سازمان و نهاد در قالب 21 كميته تخصصي عضو هستند(شريان‌هاي حياتي، برآورد و تخمين خسارت، اطلاع رساني در بحران، مواد خطرناك و آتش سوزي و...) و رئيس اين ستاد در شهر تهران بر اساس قانون شهردار تهران است كه جلسات مستمر سالانه‌اي با سازمان‌هاي مختلف داريم و اقدامات موثر و مفيدي هم در اين راه داشته‌ايم. اما مهم‌ترين كار ما ايجاد هماهنگي و تعامل و هم افزايي در جهت تسهيل و تسريع در مديريت بحران است و نتيجه نهايي اي كه دنبال مي‌كنيم اين است كه شهري پايدار و ايمن داشته باشم كه براي اين كار هم چشم اندازي مشخص شده است. در معاونت پيشگيري و كاهش خطر پذيري 140 برنامه و 25 هدف كاري مشخص شده كه 6 اولويت كاري براي آن و براي تحقق چشم انداز تهران 1404 ترسيم شده تا بر اساس آن تهران شهري ايمن و امن در برابر مخاطرات و تهديدات شود. 

اين برنامه مصوب شهريور 78 شوراي اسلامي‌شهر تهران است كه به شهرداري تهران ابلاغ شد و شهرداري آن را به سازمان مديريت بحران براي اقدام و انجام فعاليت‌ها ابلاغ كرده است. 

3 محور به‌عنوان محورهاي اصلي اين طرح در نظر گرفته شده؛ يكي ارائه برنامه كاهش خطر پذيري لرزه‌اي براي المان‌هاي شهري جديد الاحداث (توسعه آتي شهر) يعني به نوعي آينده را خوب و مقاوم بسازيم. كه 7 برنامه براي آن پيش بيني شده است. ديگري تهيه برنامه كاهش خطر پذيري لرزه‌اي المان‌هاي شهري موجود بود و درنهايت، ارتقاي آگاهي همگاني در جهت كاهش خطرپذيري (آموزش همگاني و اطلاع‌رساني) كه انبوهي از برنامه‌ها در آن ديده شده كه هركدام هدفي دارد و به‌طور كامل براي آنها برنامه‌ريزي شده است. 

اين طرح در نوع خود پيشرو است و تحقيقات نمونه‌اي در اين ابعاد من سراغ ندارم كه انجام شده باشد اگرچه‌اين طرح بايد زودتر از اينها انجام مي‌گرفت. در اين كار همه سازمان‌ها و نهادهايي كه درگير كار هستند بايد كمك دهند كه‌اين كار سريع‌تر پيش رود و برنامه‌ها اجرايي شود. اين برنامه‌ها براساس آخرين تجربيات كشور لحاظ شده و با خرد جمعي تهيه شده و به‌عنوان ميثاق شهروندان تهراني مي‌شود از آن نام برد كه در حوزه كاهش خطرپذيري قابل توجه است. 

انتخاب تهران به‌عنوان پايتخت شايد در زمان قاجار توجيه داشت. در مناطق 10، 11 و 12 كه به‌عنوان تهران قديم از آنها نام برده مي‌شود گسل وجود ندارد و مقدورات آن زمان متناسب با جمعيت و داشته‌ها بود و تعادل و تناسب نسبي بين اين دو حوزه برقرار بود.ولي بعد در حوزه توسعه‌اي تهران يك توسعه ناپايدار را تجربه كرد. اين توسعه ناپايدار باعث شد كه تهران به هر طرف گسترش پيدا كرد و الان خيلي از ساخت و سازها در منطقه گسل است. 

الان مهم‌ترين ماموريت سازمان اين است كه تهران را تا جاي ممكن پايدار كند. بخشي از اين كار بر مي‌گردد به‌اين كه ناپايداري‌هاي گذشته را اصلاح كند و بخشي به‌اين مربوط مي‌شود كه توسعه جديدي كه در حال اتفاق افتادن است با پسوند پايدار همراه باشد يعني تا جاي ممكن روي گسل‌ها ساخت و ساز نشود يا اگر ساخته مي‌شود با ملاحظات و آيين نامه‌هاي لازم باشد كه‌اين ماموريت اصلي سازمان است. 

از سوي ديگر ما ميراث دار بيش از 100 سال توسعه ناپايدار در تهران هستيم. به‌عنوان كارشناس مديريت بحران مي‌گويم تجربه جهاني همزيستي و رسيدن به تعادل با طبيعت را توصيه مي‌كند اگر اين طور بخواهيم فرض كنيم كه با ترك تهران مشكلات زمان وقوع زلزله كمتر مي‌شود بايد ژاپن با وجود اين همه زلزله كاملا تخليه شود. اين درحالي است كه به توصيه ترك تهران به‌عنوان راهكار محوري توجه نمي‌شود. راهكار بنيادين و محوري در دنيا همزيستي متعادل با طبيعت است يعني اگر در جاي پر خطر هستيم مثلا اگر در مسير سيل هستيم در قعر نباشيم و اگر در خطر زلزله هستيم در پهنه گسل زندگي نكنيم، نه‌اين كه‌اين محل را ترك كنيم بلكه با ملاحظاتي زندگي در اين محل را انتخاب كنيم. اما درخصوص خروج جمعيت از تهران ممكن است مواردي باشد فراتر از اين مباحث و به‌عنوان بديل نمي‌تواند تخليه تهران مطرح باشد خيلي راهكارهاي بيش از اين را داريم چون مشكلات مترتب بر جابه‌جايي هم خيلي زياد است. 

يك نمونه در خصوص دره فرحزاد عرض كنم،‌ راهكاري كه مشاور در خصوص اين دره به ما پيشنهاد داد اين بود كه دره را بپوشانيم و خاكريزي كنيم بعد داخلش را تونل بزنيم اما با اين كار هويت اين محله عوض مي‌شود. مردمي‌كه سال‌ها در اين منطقه زندگي مي‌كردند هويت آن محله را با دره بودن و آب و هوايش مي‌شناسند اگر بخواهيم رود را خراب كنيم و در طبيعت دستكاري كنيم به نتيجه نمي‌رسيم. كار درست اين است كه در طبيعت مداخله نداشته باشيم و با تعادل در كنارش زندگي كنيم. ترك كردن و مداخله كردن در طبيعت هر دو غلط است. كار درست اقدام عالمانه و متناسب با ضوابط لازم در تعامل با طبيعت است اگر انسان در تعامل با طبيعت باشد نه او به طبيعت لطمه‌اي مي‌زند و نه طبيعت به او لطمه‌اي مي‌زند.